ÜNİVERSİTE ÖĞRENCİLERİNDE SİBER ZORBALIK VE SİBER MAĞDURİYETİN İNCELENMESİ
ÖZET
Bu araştırmanın amacı üniversite öğrencilerinde siber zorbalık ve siber mağduriyet arasındaki ilişkide cinsiyetin aracılık etkisini incelemektir. Araştırmanın çalışma grubu, İstanbul’da çeşitli üniversitelerde öğrenim gören 92 kız ve 108 erkek öğrenciden oluşmaktadır. Veriler Siber Zorba/ Mağduriyet Ölçeği (SMZÖ), Beck Anksiyete Envanteri (BAE) ve 13 sorudan oluşan demografik bilgi formu aracılığıyla toplanmış ve SPSS 12.0 programı kullanılarak analiz edilmiştir. Siber Zorba/ Mağduriyetin cinsiyet temelli karşılaştırılması için bağımsız t testi kullanılmıştır. SES, anksiyete, internet kullanım sıklığının siber zorbalık / mağduriyetin varyansına katkısını incelemek için çoklu regresyon analizi yapılmıştır. Siber zorbalık, mağduriyet, anksiyete, SES, arasındaki İlişkiyi incelemeye yönelik korelasyon analizi yapılmıştır. Yapılan analizler sonucunda erkeklerin kızlardan daha fazla zorbalık davranışında bulunduğunu fakat siber mağduriyet durumunda iste kızların erkeklerden daha fazla siber mağduriyet durumunu deneyimledikleri görülmüştür. Yapılan çoklu regresyon analizi sonucunda siber zorbalığın internet kullanım sıklığının, SES’in siber mağduriyetin varyansına anlamlı katkısı olduğu bulunmuştur. Siber zorbalık için yapılan yapılan bir diğer çoklu regresyon analizinde ise siber mağduriyetin, siber zorbalığın varyansına anlamlı katkısı olduğu bulunmuştur. Siber Zorbalık, mağduriyet, anksiyete, SES, arasındaki ilişkiye yönelik yapılan korelasyon analizi sonucunda mağduriyetin anksiyete, zorbalık ve ses arasında pozitif güçlü bir korelasyon vardır. Bununla birlikte siber zorbalığın ses ve zorbalık arasında pozitif bir ilişki olduğu raporlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Siber Zorbalık, Siber Mağduriyet, Anksiyete, Üniversite Öğrencileri
Abstract
The aim of this research is to investigate the effect of gender mediated intercourse between cyber bullying and cyber victimization among university students. The study group of study consisted of 92 female and 108 male students studying at various universities in Istanbul. The data were collected using the demographic information form consisting of the cyber bullying / victim Scale (SMZÖ), the Beck Anxiety Inventory (BAE) and 13 questions and analyzed using the SPSS 12.0 program. Independent t-test was used for gender-based comparison of Cyber bullying / victim. Multiple regression analysis was conducted to investigate the contribution of SES, anxiety, internet usage frequency to variance of cyber bullying / victimization. Correlational analysis was conducted to investigate relationship between bullying, victimization, anxiety, and SES. As a result of the analysis, men were more bullied than women, but in the case of cyber victims, women were seen to experience more cyber victimization than men. As a result of the multiple regression analysis performed, it was found that the frequency of internet usage of cyber bullying is a significant contribution to the variance of Cyber victimization of SES. In another multiple regression analysis of cyber bullying, it has been found that the cyber victim has a significant contribution to the variance of cyber bulimia. There is a strong positive correlation between Cyber victimization, anxiety, bullying, and SES as a result of the correlation analysis of the relationship between bullying, victimization, anxiety, and SES. However, it has been reported that the bulb has a positive relationship between SES and bullying.
Keywords: Cyber Bullying, Cyber Victimization, Anxiety, University Students
1.GİRİŞ
Anksiyete kelime anlamı olarak korku endişe anlamına gelmektedir. Günümüzde anksiyete bireyin varlığını sürdürmek için baş edemeyeceği tehdit unsurlarının hissedilmesi olarak görülmektedir.
Anksiyetenin psikolojik ve biyolojik alanda ortaya çıkan belirtileri olduğundan, nedenlerini de bu iki açıdan açıklamaya yönelik görüşler vardır. Psikolojik yönden başlıca üç kuram anksiyeteyi kendi düşüncesi etrafında açıklamaya çalışmıştır. Temel olarak düşüncede Psiko-analitik kuramın kurucusu Frued anksiyeteyi ilk başta ruhsal enerjinin artışına, sonradan da bilinçdışında bir tehlikenin varlığının algılanmasına bağlamıştır. Freud’a göre anksiyete kişide içsel çatışmanın sonucudur. Bu çatışmada bilinçdışındaki cinsellik diğer tarafını ise kişinin süperegosu oluşturmaktadır. Bu düşünce açısından anksiyete kişinin süper egosunun, bilinçdışındaki dürtülere karşı verdiği mücadelenin bir sonucudur(Göğüs,2015).
Sullivan’a göre anksiyetenin oluşumu bireyin yetişmesinde etkili olan ilişkilere dayanmaktadır. Bu ilişkiler çocuğun akranlarını, öğretmenini ve anne-babaları kapsamaktadır. Anne-babanın çocuğun yaptığı olumsuz davranışlara ceza vermesi bireyde anksiyete durumunu yaratmaz fakat verilen ceza esnasında ailenin zararlı davranışları da eşlik ederse çocukta anksiyete gelişir (Eker,1988).
1.1 Siber Zorbalık ve Mağduriyet
Zorbalık, daha güçlü bir kişi ya da bir grup kişi tarafından daha az gücü olan bir kişiye karşı yapılan ve sürekliliği olan fiziksel, psikolojik, sosyal ve sözel olarak tekrarlanan saldırıları ifade eden bir kavramdır. Bir durumun zorbalık olarak adlandırılabilmesi için zorbalık uygulayan kişinin davranışları kasıtlı olarak yapması ve davranışın sürekliliğinin olması gerekmektedir (Eroğlu,2013). Zorbalık temel olarak araştırıldığında fiziksel ve sözel zorbalık olarak ikiye ayrılmaktadır. Fiziksel zorbalık: itme, tekme atma, eşyalarına zarar verme gibi davranışlar yer alırken sözel zorbalık: isim takma, alay etme, sözel aşağılama olarak görülmektedir. Teknoloji çağına girmemiz ve tüm insanların bir şekilde teknolojinin getirilerini kullanması nedeniyle zorbalık türlerine siber zorbalık türünün eklenmesi de kaçınılmaz hale gelmiştir. Yapılan çalışmalar gösteriyor ki siber zorbalık zaman içerisinde özellikle genç ve ergen bireylerde artışa geçmiş ve önemli sonuçlar doğurmuştur (Pişkin,2002).Siber zorbalık kavramı zorbalık tanımıyla birebir örtüşmekle birlikte bir grubun veya bir kişinin zarar vermek için iletişim teknolojilerini kullanarak tekrarlayıcı bir biçimde davranmaya devam etmesidir. Siber mağduriyet ise zorbalık davranışını uygulayan kişinin davranışlarına maruz kalan kişiye verilen isimdir. Siber zorbalık davranışı toplum içinde artarak devam ederken mağdur olan kişi için olumsuz sonuçlar doğurmaktadır.
1.2 Siber Zorbalık ve Mağduriyetin Yaygınlığı
Siber Zorbalığın ve Mağduriyetin yaygınlığını tespit etmek için çok fazla araştırma yürütülmüştür. Bunlar gelecek zamanlar için tehdit edici bir durum olduğunu göstermektedir. Araştırmalar sonucunda genellikle %35 oranı tespit edilmiştir.(Ybarra ve Mitchell 2004). 10-20 yaş arası 1500 gençle yaptığı çalışmada %20 katılımcının zorbalık durumunu deneyimlediğini raporlamıştır. Katılımcıların % 12 si zorbalık davranışı %5 i mağduriyet durumu %3 nün ise hem mağduriyet hem zorbalık durumu yaşadığını raporlamıştır. Dehue, Bolman ve Völlink (2007) yaptığı çalışmada ise 1211 ilköğretim öğrencisiyle çalışmışlardır. Çalışma sonucunda katılımcılardan %36 oranında zorbalık ve mağduriyet durumu yaşadıklarını belirtmişlerdir. Katılımcıların %20 si zorbalık, kalan %16 sının ise mağduriyet durumunu en az bir kere yaşadığı raporlanmıştır. Juvonen ve Gross 2002 yılında yaptıkları araştırmada 12-18 yaş arasında ki gençlerin %72 oranında siber zorbalık davranışı gösterdiğini raporlamıştır. Dilmaç (2009) üniversite öğrencileriyle siber zorbalık üzerinde yaptığı çalışmada ise katılımcı öğrencilerin %55,3 ünün hayatlarında en az bir kere siber mağdur olma durumunu deneyimlediklerini bulgulamıştır.
1.3 Siber Zorbalık ve Mağduriyetin Cinsiyet İle İlişkisi
Zorbalığın daha çok ilişkilerde yaşanmasından dolayı kızların daha çok zorbalık davranışı göstermesi beklenebilir. Günlük hayatta kızlar daha çok birisi hakkında haberler yayma, sosyal uzaklaştırma gibi davranışları sergilemeyi daha fazla göstermektedir. Bu nedenle zorbalık davranışının kızlarda daha yaygın olduğu, yine kızların hem cinslerine zorbalık yapmaları nedeniyle mağdur olma durumu erkeklere göre daha fazla olduğu tespit edilmiştir (Keith ve Martin,2005). Yapılan araştırmalarda erkeklerin kızlardan daha zorba davrandıkları ve mağdur olma durumu gösterdikleri ve erkek olmanın zorba ve mağduriyet için anlamlı bir yordayıcı olduğu görülmektedir (Peker,2013). Mağduriyet üzerine yapılan çalışmalarda cinsiyet temelli farklılıklara bakıldığında Ankara’da ilkokul öğrencileriyle yapılan 231 katılımcının yer aldığı mağduriyet yordayıcıları çalışmasında erkeklerin kızlara göre daha fazla mağdur olduğu görülmüştür (Eroğlu,2013).Araştırmalarda bize gösteriyor ki siber zorbalık ve mağduriyet deneyimlerinin cinsiyet temelli anlamlı farkları vardır. Bu bulguların yanı sıra Ang ve ark. 2010 yılında 396 gençle gerçekleştirdiği ve araştırma temel amacına siber zorbalık ve mağduriyet durumuna cinsiyet temelli farkı koyan araştırmacı kızlar ve erkekler arasında belirgin bir fark olmadığını raporlamıştır. Erder-Baker (2007) 14-20 yaş arasında 228 Türk öğrenciyle yaptıkları çalışmada erkek öğrencilerim kızlara göre daha fazla zorbalık yaptığını yine erkeklerin siber mağdur olma durumunu kızlara göre daha fazla maruz kaldığını raporlamıştır.
1.4 Siber Zorbalık ve Mağduriyet ile İnternet Kullanım Sıklığı Arasındaki İlişki
Bulgular teknoloji çağının içerisinde yer alırken hemen hemen tüm gençlerin günlük yaşamlarının çoğunu farklı yollarla internette geçirdiğini görmekteyiz. Erdur Baker’in 2006 yılında 143 öğrenciyle yaptığı çalışmada internet temelli iletişimi kullanan bireylerde siber zorba/mağdur olma durumuyla pozitif bir ilişkisi olduğu saptanmıştır. Yapılan diğer çalışmalarda internet kullanım sıklığının,siber zorbalığı marjinal bir şekilde anlamlı olarak yordadığı, mağdur olma durumunun ise internet kullanım sıklığı üzerinde anlamlı bir etkisinin olmadığı raporlanmıştır (Li,2005).
1.5 Siber Zorbalık ve Mağduriyet ile SES İlişkisi
Kişinin sosyo-ekonomik statüsünün yüksek olması ile zorbalık eğilimi arasında anlamlı bir ilişki bulunmazken mağdur olma durumunun sosyoekonomik durumla negatif bir ilişkisi olmadığı gözlemlenmiştir (Pekel,2004). Baker ve Kavsut 2007 yılında lise öğrencileri ile yaptıkları çalışmada ise sosyo-ekonomik statünün siber zorbalık ve mağduriyet davranışı üzerinde etkili olmadığını raporlamıştır.
1.6 Siber Zorbalık ve Mağduriyet ile Anksiyete Bağlamında İlişkisi
Araştırmacılar siber zorbalığın birçok olumsuz sonuçlar doğurduğunu geleneksel akran zorbalıkla eş değer sonuçlar ortaya koyduğunu bulgulamışlardır. Siber zorbalık gören çocuklar üzüntü, korku, anksiyete gibi duyguları daha yoğun hissettiklerini belirtmişlerdir. Bununla birlikte siber zorbalık gören çocukların konsantrasyon eksikliği nedeniyle notlarında düşmeler meydana geldiği ve daha derslere karşı daha ilgisiz duruma geldiklerini ifade etmişlerdir (Li,2005).Yapılan bir diğer çalışmada ise zorbalık yapan veya mağdur olan bireylerin zararlı madde kullanımı, depresif belirtiler ve derslerinde başarısızlıklar saptanmıştır (Ybarra Mitchell, 2004). Zorbalık deneyimini en az bir ker deneyimlemiş bireylerde sosyal anksiyeteye yol açan sonuçlar bulunmuştur ( Juvonen,2008). Bu bulgular ışığında yapılan diğer bir çalışmada ise siber zorbalık ve mağduriyet durumunu deneyimlemiş kişilerin deneyimlememiş bireylere göre daha fazla psikotik belirtilere olduğu raporlanmıştır(Arıcak 2009). Sanal zorbalığa uğrayanların % 34’ünün hayal kırıklığına uğradığını, %30’dan fazlasının öfke , % 22’sinin üzüntü hissettiklerini raporlamıştır (Hinduja,2006) .Yapılan araştırmalar sonucunda siber zorbalık ve mağdur olma durumu bireyin sosyal, psikolojik yönden olumsuz etkilemekte ve birey için ciddi yaşamsal problemlere neden olmaktadır.
1.7 HİPOTEZLER
1.Siber zorbalık/mağduriyet cinsiyet acısından farklılık göstermektedir. Kızlar erkeklerden daha fazla zorbalıkta bulunma ve mağdur olma eğilimindedir.
2. SES-internet kullanım sıklığı-siber mağduriyet, anksiyete düzeyi siber zorbalığı anlamlı bir şekilde yordamaktadır.
3. Zorba olmak, ses, anksiyete, internet kullanım sıklığı Siber mağduriyeti anlamlı bir şekilde yordamaktadır.
4.Siber zorbalık ve mağduriyet arasında bir ilişki vardır zorba olan kişinin siber ortamda mağdur olacağı aynı şekilde mağdur olan kişinin de siber ortamda başka kişilere karsı zorba olacağı düşünülmektedir.
2.YÖNTEM
Bu kısımda araştırmanın çalışma grubu, veri toplama araçları ve işlem hakkında bilgiler verilecektir.
2.1 Çalışma Grubu
Çalışmaya 18-25 yaş arasında ve yaş ortalaması 22,01 olan bölüm farkı gözetmeksiniz aktif örgün eğitime devam eden 200 öğrenci katılmıştır. Öğrencilerin 108 i erkek(%53) 92si (%47) kız katılımcıdır.
2.2 Veri Toplama Araçları
Bu çalışmada Siber Zorba/ Mağduriyet Ölçeği (SMZÖ) Beck Anksiyete Envanteri (BAE) kullanılmıştır. Ayrıca katılımcılara demografik özelliklerini belirlemek için 13 sorundan oluşan Kişisel Bilgi Formu verilmiştir.
2.2.1 Siber Zorba/ Mağduriyet Ölçeği (SMZÖ)
Bu çalışmada Arıcak, Kınay ve Tanrıkulu (2012) tarafından geliştirilen SMZÖ kullanılmıştır. Siber Mağdur-Zorba Ölçeği 24 sorudan ve birisi siber zorbalık diğeri siber mağduriyet olmak üzere iki formdan oluşmaktadır. Ölçeğin siber zorbalık ve mağduriyet formundan alınabilecek en düşük puan 24, en yüksek puan ise 96’dır. Ölçeğin siber zorbalık formundan yüksek puan alınması siber zorba olma durumunu, siber mağduriyet formundan yüksek puan alınması ise siber zorbalığa maruz kalma sıklığının yüksekliğini göstermektedir. Ölçeğin 370 kişiyle yapılan güvenirlik çalışmasında Cronbach Alpha değeri ,95 test tekrar test güvenirliliği .70 olarak bulunmuştur.
2.2.2 Beck Anksiyete Envanteri (BAE)
Beck (1988) tarafından geliştirilen envanter Şahin ve Erkmen tarafından Türkçe’ ye uyarlanmıştır. Ölçek 21 maddeden oluşmaktadır ve 0-3 arası puanlanan Likert tipli bir ölçektir. Her madde 0 ile 3 arasında puanlanmaktadır. Maddelerin tamamlanmasının ardından toplanan toplam puan kişinin anksiyete düzeyini belirtmektedir. Alınabilecek en düşük puan 0 en yüksek ise 63 dür. Beck Anksiyete Envanteri’nin güvenirlilik çalışmasında 177 psikiyatrik hastadan oluşan bir çalışma gerçekleştirilmiştir. Cronbach Alfa iç tutarlılık katsayısı 0.72 olduğu saptanmıştır. Ölçeğin test-tekrar test güvenirlilik katsayısı ise r=0.57 olarak bulunmuştur.
2.2.4 Sosyo-demografik Form:
Katılımcının demografik bilgilerinin alındığı sekiz (yaş, ortalama, anne-baba eğitim, gelir düzeyi, internet kullanım süresi, doğum tarihi, kardeş sayısı) sorudan oluşan sorular formu verilmiştir.
2.3 İşlem
Araştırmada Siber Zorba/ Mağduriyet Ölçeği (SMZÖ), Beck Anksiyete Envanteri (BAE) ve Kişisel Bilgi Formu 2015-2016 Eğitim-Öğretim yılında Türkiye, İstanbul ilinde bulunan çeşitli üniversitelerinde okumakta olan 108 i erkek(%53) 92si (%47) kız olmak üzere 200 öğrenciye uygulanmıştır. Kişisel bilgi formu en üstte olacak şekilde katılımcılara verilmiştir. Öğrencilere araştırmanın adı ve amacı, kimlik bilgilerinin gizliliği ve ölçek tamamlama süresi (15-20 dakika ) hakkında araştırmaya başlanmadan bilgiler verilmiş ve katılımın tamamen gönüllülük esasına dayandığı belirtilmiştir. Veri toplama işleminden sonra ölçekler araştırmacı tarafından toplanmış ve geçersiz anketler araştırmadan çıkarılmıştır.
2.4 Verilerin Analizi
Araştırmada verilerin analizinde SPSS22.0 programı kullanılmıştır. Siber zorbalık ve mağduriyet cinsiyet açısından karşılaştırmak için bağımsız tek örneklem t-testi kullanılmıştır. Siber zorbalık, SES, İnternet kullanım sıklığı ve anksiyetenin Siber Mağduriyet üzerindeki etkisine ilişkin sonuçlar için çoklu regresyon analizi yapılmıştır. Yine aynı şekilde Siber mağduriyet, SES, İnternet kullanım sıklığı ve anksiyetenin Siber zorbalık üzerindeki etkisine ilişkin sonuçlar için de çoklu regresyon analizi yapılmıştır. Siber mağduriyet, SES, İnternet kullanım sıklığı, anksiyete ve Siber zorbalık durumu arasındaki ilişkiye yönelik korelasyon testi uygulanmıştır.
3.BULGULAR
Bu bölümde yapılan araştırma için bulgular ve tablolar yer alacaktır.
3.1 Siber Zorbalık ve Mağduriyet Cinsiyet Açısından Karşılaştırma
Tablo 1: Siber Zorbalık, Mağduriyet ve Cinsiyete İlişkin Betimsel İstatistik
ERKEKLER KIZLAR t p
Değişkenler X S.S X S.S
Siber Zorbalık 3.04 1.13 2,98 1,26 1,40 .03*
Siber Mağduriyet 3,04 1.17 3.26 1.06 .-34 .02*
*p<.05
Siber zorbalık/mağduriyeti cinsiyet temelli karşılaştırmak için yapılan bağımsız tek örneklem t testi yapılmıştır. Tablo 1 incelendiği zaman erkeklerin (X=3.04) kızlardan (X=2,98)anlamlı bir şekilde zorba olma davranışını gösterdiği bulunmuştur. Diğer yandan yine kızların (X=3.26) erkeklerden (X=3,04) siber zorbalığa daha fazla maruz kaldıkları raporlanmıştır.
3.2 Siber Zorbalık, SES, Anksiyete, İnternet Kullanım Sıklığı Siber Kurbanlık Üzerindeki Etkisine İlişkin Sonuçlar
Tablo 2:Siber Zorbalık, SES, İnternet Kullanım Sıklığının Siber Kurbanlığı Yordamasına İlişkin Çoklu Regresyon Analizi Sonuçları
Değişkenler B Standart Hata β t p
Siber Zorbalık ,63 ,04 ,68 4,0 .00**
İnternet Kullanım Sıklığı ,19 ,06 ,15 3,23 ,00**
SES ,13 ,04 ,13 2,80 ,00**
Anksiyete ,06 1,34 ,18
*p<.05 **p<.01
Siber kurbanlığı yordayan değişkenlere ilişkin yapılan çoklu regresyon analizi sonucunda adı geçen 4 değişkenle birlikte siber kurbanlığın %60ını açıklamaktadır. Standardize edilmiş regresyon katsayılarına göre: siber zorbalığın (B=,68 t=4.0 p<,01) ,internet kullanım sıklığının (B=,15 t=3,23 p<,01), SES’in (B=,13 t =2,80 p<,01) siber mağduriyetin varyansına anlamlı katkısı olduğu bulunmuştur. Buna karşın kaygının siber kurbanın varyansına olan katkısı anlamlı çıkmamıştır. (Model: F(4,195)=76,09 P<.01 R=,78 R2 = ,61 ).
3.3 Siber Mağduriyet, Anksiyete, SES, İnternet Kullanım Sıklığının Siber Zorbalık Üzerindeki Etkisine İlişkin Sonuçlar
Tablo 3: Siber Mağduriyet, Anksiyete, SES, İnternet Kullanım Sıklığının Siber Zorbalığı Yordamasına İlişkin Çoklu Regresyon Analizi Sonuçları
Değişkenler B Standart Hata β t p
Siber Kurban ,83 ,05 ,77 4,75 ,00**
İnternet Kullanım S. -,06 -1,24 ,21
SES -,02 -,38 ,69
Anksiyete -,00 -,08 ,93
*p<.05 **p<.01
Siber zorbalığı yordayan değişkenlere ilişkin yapılan regresyon analizi sonucunda adı geçen 4 değişkenle birlikte siber zorbalığın %56 sini açıklamaktadır. Standardize edilmiş regresyon katsayılarına göre siber mağduriyetin,siber zorbalığın varyansına anlamlı katkısı olduğu bulunmuştur. (B=,77 t=4,75 p<,01**). Buna karşın anksiyetenin, internet kullanım sıklığının, sosyo-ekonomik statünün siber zorbalığın varyansına katkısı anlamlı çıkmamıştır. (Model: F(4,195)=61,96, p<,05 R=,74 R2=,56).
3.4 Siber Zorbalık, Mağduriyet, Anksiyete, SES,Arasındaki İlişkiye Yönelik Korelasyon Analizi Sonuçları
Tablo 4: Siber Zorbalık, Mağduriyet, Anksiyete, SES,Arasındaki İlişkiye Yönelik Korelasyon Analizi Sonuçları
Değişkenler 2 3 4
1-Anksiyete .16* ,11 .16**
2- Siber Mağduriyet 1 ,74** ,33**
3-Siber Zorba – 1 ,22**
4- SES – –
1
*p<.05 **p<.01
Tablo 4 incelendiğinde siber zorbalık ve siber mağduriyet arasında (r=.74 **p<,01) pozitif ilişki vardır. Siber zorbalık ve anksiyete arasında (r=,11 p >.01) anlamlı bir ilişki yoktur. Siber mağduriyet ve anksiyete arasında (r=.16 * p<.05) pozitif ilişki vardır. Siber Mağduriyet ve Ses arasında (r= 33** p<,01) pozitif bir ilişki vardır. Siber Zorbalık ve Ses arasında (r= 22** p<,01) pozitif bir ilişki vardır.
4.TARTIŞMA ve ÖNERİLER
Üniversite öğrencilerinde siber zorbalık/mağduriyet yordayıcılarını belirlemek amacıyla yapılan bu çalışmada hipotezler dört aşamada incelenmiştir. İlk aşamada çalışmada siber/zorbalık ve mağduriyet cinsiyet temelli karşılaştırmalar yapılmıştır, ikinci aşamada siber zorbalık ve mağduriyet için regresyon analizi, üçüncü aşamada siber zorbalık ve mağduriyete ilişkin korelasyon analizi, son aşamada ise siber zorbalık, mağduriyet, anksiyete ve Ses arasında korelasyon analizi yapılmıştır.
Araştırma bulgularına bakıldığı zaman siber zorbalığın cinsiyet açısından anlamlı bir değişken olduğu ve kızların erkeklere göre daha fazla zorba ve mağdur olma eğiliminde olarak bulgulanmıştır. Bu bulgular Peker’in (2003) yaptığı araştırmayla örtüşmemektedir. Bu veriler zorbalık üzerinde literatürü desteklerken kurban olma durumunda ki bulgular örtüşmemektedir ( Keith ve Martin, 2005). Dilmaç’ın (2009) üniversite öğrencileriyle yaptığı çalışmada siber kurbanlık ve cinsiyet değişkenlerine ilişkin bulgular araştırmacının bulgularıyla çelişir niteliktedir. Diğer yandan yine yanı çalışmada bulunan siber zorbalık ve cinsiyet değişkenlerine ilişkin bulgularla örtüşmektedir. Dilmaç’ın (2009) araştırmasında da erkeklerin kızlara göre daha fazla siber mağdur olduğu raporlanmıştır. Dilmaç (2009) erkeklerin kızlara göre daha fazla siber zorbalık davranışında bulunduğunu belirtmiştir. Özdemir’in 2011 yılında yaptığı çalışmada siber zorba ve mağdur olma durumuna cinsiyet acısından bakıldığında anlamlı bir değişken olarak bulunmamıştır bu araştırma bulgularla örtüşmemektedir. Bu araştırmada cinsiyet temelli karşılaştırma bulgusu birçok araştırmayla benzer olsa da (Pepler ve diğ.2006) kızların her ortamda zorba olabileceği savunulamaz bunun aksini gösteren çalışmalar mevcuttur. Siber zorbalık, mağduriyet durumunun sosyo-ekonomik statüyle olan ilişkisine bakıldığında değişkenler arasında anlamlı bir ilişki bulgulanmıştır. Bulunun bulgular literatürle karşılaştırdığımızda Bayar’ın (2002) yaptığı çalışmayla birebir örtüşmektedir. Serin’in (2001) üniversite öğrencileriyle yaptığı çalışma ise bulgularımızla çelişmektedir. Serin’in yaptığı çalışmada sosyo-ekonomik statünün siber zorbalık üzerinde anlamlı bir etkisi bulunamamıştır. Yine aynı çalışma da ise sosyo-ekonomik statü ve siber mağduriyet arasında negatif yönde bir korelasyon olduğu belirtilmiştir. Özdemir ve Akar’ın (2011) yaptığı çalışmayı incelediğimiz zaman araştırmada ki bulgularla birebir örtüşmektedir. Erdur’un (2007) siber zorbalık ile ilgili yaptığı araştırma incelendiğinde ise ailenin ekonomik düzeyinin siber zorba olma durumunu etkilemediği görülmüştür. Erdur’un yaptığı bu çalışma araştırmamız bulgularıyla örtüşmemektedir. Ybarra ve Mitchell (2004), yıllık ortalama geliri yüksek olanların düşük olanlara göre siber zorba olma ihtimalinin daha yüksek olduğu, siber kurban olan durumunda ise anlamlı bir etkisinin olmadığı raporlanmıştır. Bu çalışma siber zorbalık açısından bulgularımızla örtüşürken siber kurbanlık açısından bulgularımızla örtüşmemektedir. İnternet kullanım süresinin siber zorbalığın varyansına anlamlı bir katkısı bulunurken, mağduriyet üzerinde anlamlı bir katkısı bulunmamıştır. Hinduja ve Patchin’in (2008) yaptıkları çalışmada internette kalma süreleri arttıkça zorba ve mağdur olma durumları arttığı bulunmuştur ve bu bulgular araştırma bulgularımızla paralellik göstermektedir. Bulgularımız incelendiğinde siber zorbalık ve mağduriyet arasında yüksek düzeyli pozitif bir ilişki vardır. Anksiyete düzeyi ile siber mağduriyet arasında düşük düzeyde pozitif anlamlı bir ilişki vardır. Bunun yanı sıra anksiyete ve siber zorbalık arasında anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır. Bu bulgular literatürle benzerlikler göstermektedirler. Siber mağduriyet yaşayan bireylerin mutsuzluk, umutsuzluk, olumsuz duygulanım gibi duygular yaşadığı (Ybarra ve Mitchell, 2007) bu duyguların yanında, anksiyete problemleri (Patchin ve Hinduja, 2006), internet bağımlılığı (Çetin,2010) ve çevreden hissedilen sosyal desteğin olumsuz etkilenmesi gibi problemler yaşadığını gösteren araştırma sonuçları araştırmacının bulgularını destekler niteliktedir (Eroğlu,2011).
İletişim teknoloji makinelerinin hızla artması ve yaygınlaşması özellikle ergen ve genç bireyler üzerinde çeşitli risk faktörleri oluşturmaktadır. Yıllardır süre gelen ve araştırılan akran zorbalığı pusulasını siber zorbalığa doğru çevirmiştir. Bunun en önemli gerekçesi olarak teknolojinin yaygınlaşması ve ulaşılabilirliğinin kolaylaşmasıdır. En ulaşılabilir ve rahat teknoloji aleti olan telefon ile bireylerin birbirlerine uyguladıkları olumsuz davranışlar bireyler de gözle görülür sonuçlar doğurmaktadır. Yapılan araştırma gösteriyor ki cinsiyet temelli bir karşılaştırma yapıldığında erkeklerin zorbalık davranışında bulunması kızlara göre daha fazla olduğu zorbalık davranışında bulunan erkeklerin kızlara karşı bu davranışta bulundukları görülmektedir. Bu bulgu aslında bize günlük hayatta görülen kadın-erkek ilişkisinin siber ortamda da devam ettiğini görüyoruz. İnternet kullanım sıklığının mağdur olmanın varyansına anlamlı bir katkısı bulunmaktadır. Bu bulguda bize gösteriyor ki ebeveynlerin çocuklarının internet kullanımlarını sınırlandırmaları ve takip etmeleri gerekmektedir. Böylelikle bireylerin mağdur olma riskleri minimize edilmiş olacaktır.
Bu araştırma siber zorbalık ve mağduriyet açısından Türkiye’de yapılan az çalışmalara yol gösterebilecek ve örnek alınabilecek niteliktedir. Literatürü incelediğimiz zaman siber zorbalık ve mağduriyet için Türkiye’de yapılan çalışmalar araştırmacılar için kısıtlıklar içerisindedir. Önceki çalışmalarda genellikle geleneksel zorbalık üzerinde durulmaktadır, araştırmacının çalışması da gösteriyor ki ülkemiz için araştırılması gereken, değişkenler konusunda artırım sağlanması siber zorbalık ve mağduriyet kavramlarının açıklanmasında daha geniş bir yorum sağlanacaktır. Yapılan araştırma yine anksiyete ve siber zorbalık-mağduriyet değişkenlerini birlikte inceleyen sınırla çalışmalardan bir tanesi olma özelliği taşımaktadır. Yapılan çalışmada anksiyete ve mağdur olma arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur fakat zorbalık için aynı sonuç söz konusu olmamaktadır. İleri de yapılacak çalışmalarda mağduriyet ve anksiyete arasındaki ilişkiyi derinlemesine ve farklı boyutlarda ele alınarak daha gelişmiş bilgiler sağlayabilir. Ayrıca çalışmada siber zorbalık ve mağduriyet durumu genel bir kavram olarak ele alınmıştır, ileride yapılacak olan çalışmalarda kavramlar için zorbalığın yapıldığı aracı ve ortamı da ele almak araştırmacının kavramları daha net açıklamasına yarar sağlayacaktır.
Bu araştırmanın örneklemini, İstanbul ilinde bulunan üniversitelerde okumakta olan öğrenciler oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemindeki kişi az düzeyde fakat büyük ölçüde çeşitlilik sağlanmaktadır. Fakat ileride yapılacak daha kapsamlı çalışmalarda Türkiye genelini temsil edici örneklemlerle çalışılması önerilmektedir.
KAYNAKÇA
Arıcak, O.T, (2008). Cyberbullying among Turkish Adolescents. Cyberpsychology & Behavior, 11(3), 253-6
Arıcak, O.T. (2011). Siber Zorbalık: Gençlerimizi Bekleyen Yeni Tehlike. Kariyer Penceresi, Kasım; 6, 10-12
Arıcak, O.T., Tanrıkulu, T. ve Kınay, H. (2012). Siber Mağduriyet Ölçeği’nin İlk Psikometrik Bulguları. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi; 2(11), 1-6.
Ayas, T. (2011, Ekim). Lise öğrencilerinin sanal zorba ve mağdur olma yaygınlığı. 11. Ulusal Psikolojik Danışma ve Rehberlik Kongresi’nde sunulmuş sözlü bildiri. İzmir.
Aydoğan, D., Dilmaç, (2009). İlköğretim Öğrencilerinde Sosyal Destek ve Siber Zorbalığın İncelenmesi. 18. Ulusal Eğitim Bilimleri Kurultayı, 1-3 Ekim, İzmir
Baker, Ö.E., & Kavşut, F. (2007). Akran zorbalığının yeni yüzü: Siber zorbalık. Eurasian Journal of Educational Research, 27, 31-42.
Bayar, Y. (2010). Okul Sosyal İklimi ile Geleneksel ve Sanal Zorbalık Arasındaki İlişkiler: Genellenmiş Akran Algısının Aracı Rolü. Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Bayram, N. (2009). Sosyal bilimlerde spss ile veri analizi. Bursa: Ezgi Yayınevi.
Belsey, B. (2007). Cyberbullying: A real and growing threat. ATA Magazine, 88(1), 14–21.
Çelen, F.K, Çelik, A. ve Seferoğlu, S.S. (2011). Çocukların İnternet Kullanımları ve Onları Bekleyen Çevrim-İçi Riskler. Akademik Bilişim 2-4 Şubat, İnönü Üniversitesi, Malatya.
Çiftçi, S. (2010). Dokuzuncu Sınıf Öğrencilerinin Sanal Zorbalık Düzeyleri ile Empatik Eğilim Düzeyleri Arasındaki İlişki. Yüksek Lisans Tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tokat
Dilmaç, B. (2009). Psychological Needs as A Predictor of Cyber bullying: A Preliminary Report on College Students. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, Educational Sciences: Theory & Practice, 9 (3), 1307-1325
Erdur-Baker, Ö. ve Kavşut, F. (2007). Akran Zorbalığının Yeni Yüzü: Siber Zorbalık. Eğitim Araştırmaları (EJER), 27, 31-42.
Eroğlu, Y. (2011). Koşullu Öz-değer, Riskli İnternet Davranışları ve Siber Zorbalık/Mağduriyet Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Eroğlu, Y. ve Peker, A. (2011). Aileden ve arkadaştan algılanan sosyal destek ve siber mağduriyet: Yapısal eşitlik modeliyle bir inceleme. Akademik Bakış Dergisi, 27,1- 20
Hisli, N. (1988). Beck Depresyon Envanterinin Geçerliği Üzerine Bir Çalışma. Psikoloji Dergisi, 6 (2), 118-122
Hisli, N. (1989). Beck Depresyon Envanterinin Üniversite Öğrencileri İçin Geçerliği, Güvenirliği. Psikoloji Dergisi, 7 (23), 3-13.
Karasar, N. (2003). Bilimsel Araştırma Yöntemi. Ankara: Nobel Yayın.
Kozacıoğlu, G. (1982). Çocukların Anksiyete Düzeyleri ile Annelerinin Tutumları Arasındaki İlişki. Yayınlanmamış Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi. İstanbul
Li, Q. (2006). Cyberbullying in Schools: A Research of Gender Differences. School Psychology International, 27 (2), 157-170.
Li, Q. (2007). Bullying in The New Playground: A Research into Cyberbullying and Cybervictimization. Australasian Journal of Educational Technology, 20 (5), 442-459.
Li, Q. (2008). A Cross-Cultural Comparison of Adolescents’s Experience Related To Cyberbullying. Educational Research, 50 (3), 235-272.
Li, Q. (2010). Cyberbullying in High Schools: A Study of Students’ Behaviors and Beliefs About This New Phenomenon. Journal of Aggression, Maltreatment and Trauma, 19 (4), 372-392.
Özdemir, M. ve Akar, F. (2011). Lise Öğrencilerinin Siber-Zorbalığa İlişkin Görüşlerinin Bazı Değişkenler Bakımından İncelenmesi. Educational Administration: Theory and Practice, 17 (4), 605-626.
Peker, A. ve Eroğlu, Y. (2010). Erkek Öğrencilerde Siber Zorba ve Kurban Olmanın Yordayıcısı Olarak İnternet Bağımlılığı. Sünbül, A.M. & Şahin, İ. (Eds.) 4. Uluslararası Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Sempozyumu Kitabı, 862-867, Selçuk Üniversitesi, Konya
Peker, A. ve Eroğlu, Y. (2010). Erkek öğrencilerde siber zorba ve kurban olmanın yordayıcısı olarak internet bağımlılığı. Sünbül, A.M. ve Şahin, İ. (Eds.) 4. Uluslararası Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Sempozyumu Kitabı (ss. 862-867). Selçuk Üniversitesi, Konya
S.V., Özer, Ö. ve Er, S.H. (2010). Lise öğrencilerinin siber zorba davranışlarında bulunma ve maruz kalma durumlarına ilişkin görüşleri. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 21, 257-270.
Serin, H. (2012). Ergenlerde Siber Zorbalık/Siber Mağduriyet Yaşantıları ve Bu Davranışlara İlişkin Öğretmen ve Eğitim Yöneticilerinin Görüşleri. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Slonje, R. ve Smith, P.K. (2008). Cyberbullying: Another Main Type of Bullying?. Scandinavian Journal of Psychology, 49, 147–154.
Şahin, M., Aydın, B. ve Sarı, S.V. (2012). Cyberbullying, Cybervictimization and Psychological Symptoms: A Study in Adolescents. Çukurova University Faculty of Education Journal, 41 (1), 53-59.
Şahin, M.,(2010). Lise Öğrencilerinin Siber Zorba Davranışlarda Bulunma ve Maruz Kalma Durumlarına İlişkin Görüşleri. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Mayıs, 21, 257-270
Topçu, Ç., & Erdur-Baker, Ö. (2010). The revised cyber bullying inventory (RCBI): Validity and reliability studies. Procedia – Social and Behavioral Sciences
Ybarra, M.L. (2004). Linkages Between Depressive Symptomatology and Internet Harassment among Young Regular Internet Users. CyberPsychology & Behavior, 7 (2), 247-257
Ybarra, M.L., (2006). Examining Characteristics and Associated Distress Related To Internet Harassment: Findings From The Second Youth Internet Safety Survey. Pediatrics, 118, 1169-1177.
Ybarra, M.L., (2007). The Co-occurence of Internet Harassment and Unwanted Sexual Solicitation Victimization and Perpetration: Associations With Psychosocial Indicators. Journal of Adolescent Health, 41, 31-41.