Toplumsal hayatta ve kurumsal yaşamda en önemli konulardan biri adalettir. Çünkü adalet, kişilerin birbirine karşı ilişkilerini etkileyen temel ögelerden biridir. Bunun ana nedeni kişilerin kendilerine adil ve eşit davranılmasının istemesidir. Adalet kavramı genelde eşit olanlara eşit davranılmasını istenen bir terimdir. (Yılmaz, 2010).
Adalet kavramı insanlık geçmişindeki en eski ve tarihi konulardan biridir. Adalet, genellikle eşitlik ve hukuk terimleriyle eş anlamda kullanılmıştır (Altınkurt, 2013). Türk Dil Kurumu sözlüğünde adalet kavramı, “ yasalarla sahip olunan hakların herkes tarafından kullanılmasının sağlanması” ve “hak ve hukuka uygunluk. hakkı gözetme” olarak tanımlanmaktadır (TDK, 2017). Kelsen’e göre adalet, karşılıklı insan ilişkilerini düzenleyen toplumsal düzenin gerekli ama zorunlu olmayan bir niteliğidir (Kelsen, 1960).
Çağımızda adalet kavramı, bir davranışın ya da hareketin adalete uygunluğunu, doğruluğunu ve dürüstlüğünü ortaya koyarak ifade etmek için kullanılmaktadır. Adalet, hem bir durumu hem de insanların hareketlerini içerdiği için ahlak ve dini kurallar ile ilişkilidir (Yıldız, 2013). Adalet, Türk ve İslam dünyasında sıkça ele alınan bir konudur. Birçok kaynakta adaletin önemi ve yöneticilerin adil olması gerektiği belirtilmiştir. Yusuf Has Hacib’in yazdığı Kutadgu Bilig isimli eserde ana karakterdeki hükümdarın sembolü adalettir (Yılmaz, 2010).
Aristoteles adaletin kavram olarak adaletsizlik kavramıyla birlikte açıklamanın daha doğru olduğunu ifade eder (Altınkurt, 2013). Adalet ve adaletsizlik iki zıt terim olduğu halde, tam olarak birbirinin zıt anlamı değildir. Adaletsizlik bir durumu anlatırken, adalet ise bir durumu değil bir üst ilkeyi belirtmektedir (Kuçuradi, 1994, akt. Altınkurt, 2013). Bu iki kavram arasındaki temel ayrım günlük yaşam uygulamalarındaki adaletsizliklere çözüm aramanın adalet kavramının ne demek olduğuna anlam kazandırmasıdır (Polat ve Celep, 2008).
Aslında adalet kavramını nesnel olarak tanımlamak güçtür. Çünkü adil olanla adil olmayanın tam olarak nasıl ayrılacağı, hangi objektif ölçüt ve sınırlarla ayrılacağını söylemek çok zordur. Ayrıca kimin adil olanı, adil olmayandan ayıracağı da önemli bir sorundur (Altınkurt, 2013).
Örgütsel Adalet
Adaletin iş yerindeki etkisini ortaya çıkaran terim örgütsel adalettir. Daha anlaşılır biçimde örgütsel adalet, örgüt ya da kurum içinde çalışanlara ne kadar adil davranıldığı düşüncesinde algılarını ve bu algıların sonuçlarını araştıran bir terimdir. (İşcan ve Sayın, 2010). Greenberg’e göre örgütsel adalet, çalışanların örgüt içerisindeki adalet algılamalarıdır (Babaoğlan ve Ertürk, 2013).
Örgütsel adalet çalışanların bir örgütteki işlem, işleyiş ve etkileşiminin adilliğine ilişkin algısı olarak tanımlanabilir (Altınkurt ve Yılmaz, 2010). Bu algılar çeşitli kriterler öluşturulup ölçülebilir.
Örgütsel adalet algısı, örgüt içindeki çalışanların hareketlerinin önemli etkenlerinden biridir. Çünkü örgütsel adalet algısı pozitif olan çalışanlar olumlu davranışlar sergilemeye yönelirler. Örgütsel adalet algısı düşük ya da negatif olan çalışanlar ise örgüte karşı güvensizlik ve işyerinde az çaba gibi olumsuz davranışlar sergileyebilirler (Altınkurt ve Yılmaz, 2010).
Adalet kişiden kişiye, toplumdan topluma ve zamandan zamana değişebilir. Örgütün amaçları doğrultusunda bir düzen oluşturmak için kuralların oluşmasıyla bir düzen sağlansa da adalet oluşmayabilir. Örgütsel kurallar gücünü, yaptırımların tavizsiz uygulanmasından değil adil olmasından alırlar (Altınkurt, 2013).
Örgütsel adalet teorisinin temel yapısı Adams’ın eşitlik teorisinden ortaya çıkmıştır. Buna göre kişilerin işteki başarısı ve doyumu çalıştığı ortamla ilgili algıladığı eşitlik ve eşitsizlik derecesine bağlıdır (Titrek, 2009).
Örgütteki çalışanların örgütsel adalet algılarına etki edecek önemli ilkeler; “doğruluk ve
dürüstlük, meslek ahlakına uygun olma, tutarlılık, peşin hükümlü olmama,
itirazları dikkate alma, esnek davranma ve kararlara katılmadır” (Yeşil ve Dereli, 2012). Bu ilkelere uyulması durumunda örgütsel adalet algılarına olumlu, uyulmaması durumunda ise olumsuz bir tutum geliştirecektir.
Alanyazında genel olarak örgütsel adalet üç farklı boyutta incelenmiştir. Bu boyutlar; dağıtımsal adalet, işlemsel adalet ve etkileşim adaleti şeklindedir (Yıldız, 2013).
Dağıtımsal adalet
Dağıtımsal adalet alanyazında ortaya çıkan ilk adalet boyutudur (Babaoğlan ve Ertürk, 2013). Dağıtımsal adalet boyutu Adams’ın Eşitlik Teorisinin içerisinde yer alır (Titrek, 2009). Bu kuramın özü eşit çaba sonucunda eşit sonuç gelmesinin gerekliliğidir. Dağıtımsal adaletin uygulanması performansa dayalı olarak eşit bir şekilde ceza ve ödül verilmesiyle ortaya çıkar (İşcan ve Sayın, 2010). Yöneticilerin tüm çalışanlara adil ve tutarlı bir şekilde kurallar koyması ve kişisel önyargıya uğramadan performansa ve liyakata dayalı ödüllendirmeler yapması gerekir (Talg ve Baldwin,1996).
Dağıtımsal adaletteki eşitlik mutlak değil öznel ve görecelidir. Kişinin kabiliyet ve örgüt içindeki durumuna göre hakları, sorumlulukları ve ödevleri de farklı olacaktır. Dağıtımsal adalet, herkese hak ettiğini veren oranda bir eşitlik ilkesi düşüncesinin ürünüdür (Altınkurt, 2013).
Dağıtımsal adalet örgüt içindeki örgüt çalışanlarının örgütle ilişkilerini düzenlemeyi amaçlar. Bu noktadaki önemli etkilerden biri rasyonelliktir. Rasyonellik örgüt içindekilere ilişkin uygulamaların ve yaptırımların belirli kurallara göre önceden belirlenmesi ve çalışanların keyfi ve kişisel davranışlara maruz kalmaması anlamını taşır (Altınkurt, 2013).
İşlemsel adalet
Örgütsel adaletin ikinci boyutu işlemsel adalettir. İşlemsel adalet ya da usül adaleti, bir karar alınırken kullanılan işlemin adil olmasını ifade eder (Polat ve Celep, 2008). Yönetici karar alırken sonucu ne olursa olsun kontrollü bir süreç sonucunda karar alırsa bu kararın adil olduğu algısı ortaya çıkar (Meydan, Basım ve Çetin, 2011). Bir başka deyişle işlemsel adalet sonuçların açıklanmasında ve dağıtılmasında kullanılan metotların adil olarak algılanmasıyla ilgilidir (Irak, 2004).
Örgütteki insanlar karar vericilerin rekabet ve diğer etkenleri dikkate alarak her kararın kendileri için olumlu olmasını beklemezler. Ama her kararın karar vericilerin adaletli ve eşitlikçi davranılmasından sonra alınması beklenir. Bu şekilde davranıldığını bilmek örgütteki çalışanların adalet ve güven algısını olumlu yönde etkiler (Babaoğlan ve Ertürk, 2013).
Dağıtımsal adalet, sonuçta verilen ödül ya da cezaların adiliğiyle ilgilenirken, usül adaleti ödüllerin kural ve prosedürlerle dağıtılmasının adilliğiyle ilgilenir (Alexander ve Ruderman, 1987). Usül adaletiyle dağıtımsal adaletin kavram şeması şekildeki gibidir:
Dağıtımsal ve işlemsel adaletin dışında işlemsel adaletin bir uzantısı olarak etkileşimsel adalet ortaya çıkmıştır. Etkileşimsel adalet, örgütsel davranışların ve uygulamaların insani ve sosyal yanıyla ilgilidir (İşcan ve Sayın, 2010). Etkileşimsel adalet Altınkurt ve Yılmaz’a (2010) göre örgütteki bireylerin arasındaki ilişkinin niteliğine vurgu yapmaktadır.
Etkileşimsel adaletin kapsamı örgütsel işlemler sırasında çalışanların maruz kaldığı tutum ve davranışlar olarak belirtilmektedir (Bies,2001, akt. Titrek,2009). Bir başka deyişle bir karar alındığında bunun insanlara nasıl söylendiği ve ya söyleneceği ile ilgili adalet algılamasıdır (Titrek,2009).
Örgütsel Adalet Üzerine Yapılan Çalışmalar
Örgütsel adalet algısı birçok değişkenden etkilenmektedir. Yapılan çalışmalarda birçok değişken ile örgütsel adalet arasında ilişki araştırma konusu olmuştur. Örgütsel adalet ile diğer kültürel değerler arasında anlamlı ilişki olduğu saptanmıştır (Altınkurt ve Yılmaz, 2010). Altınkurt ve Yılmaz’ın (2010) çalışmasında okul yöneticilerinin okulları değerlere göre yönetme durumları, öğretmenlerin örgütsel adalet algılarıyla anlamlı düzeyde ilişkili olduğu belirlenmiştir.
Polat ve Celep’in (2008) çalışmasında öğretmelerin örgütsel adalet, güven ve örgütsel vatandaşlık davranışı algılarının yüksek seviyede olduğu görülmüş. Örgütsel adalet, örgütsel güven ve örgütsel vatandaşlık davranışlarının birbiri ile olumlu ilişkide bulunduğu saptanmıştır. Başka çalışmalarda da örgütsel vatandaşlık davranışlarının örgütsel bağlılık ile iş tatminini etkilediği görülmüştür (Schappe, 1996). İşcan ve Sayın’ın (2010) çalışmasında da örgütsel adalet, güven ve iş tatmini arasında pozitif bir ilişki belirlenmiştir.
Meydan, Basım ve Çetin’in (2011) araştırmasında yöneticilerden elde edilen bulgulara göre adalet algısı ve aidiyetin tükenmişlik üzerinde doğrudan ve dolaylı olarak azaltıcı etkileri olduğu ortaya çıkmıştır. Bir başka çalışmada ise iş yerindeki stresin örgütsel adalet düşüncesini olumsuz etkilediği, hem usül hem de dağıtımsal adaletin iş doyumu üzerinde önemli bir etki yaptığı ortaya çıkmıştır (Lambert, Hogan ve Griffin, 2007).
Titrek (2009) çalışmasında örgütsel adalet algılamasında okul türünün önemli bir değişken olduğunu görmüş ve ilköğretim okullarının genel liselerden, genel liselerin ise meslek liselerinden daha yüksek seviyede örgütsel adalet algısına sahip olduğunu saptamıştır. Ayrıca Türkiye özelinde batı bölgeleri ve büyükşehirlerdeki okulların örgütsel adalet algısının, doğu bölgelerindeki okulların örgütsel adalet algısından daha yüksek düzeyde olduğu belirlenmiştir.
Yılmaz (2010) araştırmasında ortaöğretim kurumlarındaki katılımcılardan elde ettiği bulgulara göre örgütsel adalet algısının olumlu olduğu ve katılımcıların algıları yaş, kıdem ve öğrenci sayısı değişkenlerine göre farklılaşırken cinsiyet, branş, eğitim durumu ve öğretmen sayısı değişkenlerine göre farklılaşmadığını görmüştür.
Kaynaklar
Alexander, S., & Ruderman, M. (1987). The Role of Procedural and Distributive Justice in
Organizational Behavior. Social Justice Research, 1(2), 177-178.
Altınkurt, Y. (2013). Yönetimde Yeni Yaklaşımlar. Memduhoğlu, H. & Yılmaz, K. (Ed.), Örgütsel Adalet (s. 275-290). Ankara: Pegem Akademi.
Altınkurt, Y., & Yılmaz, K. (2010). Değerlere göre yönetim ve örgütsel adalet ilişkisinin
ortaöğretim okulu öğretmenlerinin algılarına göre incelenmesi. Kuram ve Uygulamada Egitim Yönetimi Dergisi, 16(4), 463-485.
Babaoğlan, E., & Ertük, E. (2013). Öğretmenlerin örgütsel adalet algısı ile örgütsel
adanmışlıkları arasındaki ilişki. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 28(28-2).
Irak, D. (2004). Örgütsel Adalet: Ortaya Çıkışı, Kuramsal Yaklaşımlar ve Bugünkü Durumu.
Türk Psikoloji Yazıları, 7(13), 25-43.
İşcan, Ö. F., & Sayın, U. (2010). Örgütsel Adalet, İş Tatmini ve Örgütsel Güven Arasındaki
İlişki. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 24(4).
Kelsen, H. (1960). What is Justice? Justice, Law, and Politics in the Mirror of Science
Collected Essays (A. Acar, Çev.). Los Angeles: University of California Press.
Lambert, E., Hogan, N. & Griffin, M. (2007). The impact of distributive and procedural
justice on correctional staff job stress, job satisfaction, and organizational commitment. Journal Of Criminal Justice, 35(6), 644-656.
Meydan, C. H., Basım, H. N., & Çetin, F. (2011). Örgütsel adalet algısı ve örgütsel bağlılığın tükenmişlik üzerine etkisi: Türk Kamu Sektöründe bir Araştırma. Bilig, 57, 175-200.
Polat, S., & Celep, C. (2008). Ortaöğretim öğretmenlerinin örgütsel adalet, örgütsel güven,
örgütsel vatandaşlık davranışlarına ilişkin algıları. Kuram ve Uygulamada Egitim Yönetimi Dergisi, 14(2), 307-331.
Schappe, S. (1996). The Influence of Job Satisfaction, Organizational Commitment, and
Fairness Perceptions on Organizational Citizenship Behavior. The Journal Of Psychology, 132(1998), 277-290.
Tang, T., & Baldwin, L. (1996). Distributive and Procedural Justice as Related to
Satisfaction and Commitment. Middle Tennessee State Univ., Murfreesboro.
TDK (2017). Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük. www.tdk.org.tr Erişim
tarihi: 07.10.2017.
Titrek, O. (2009). Okul türüne göre okullardaki örgütsel adalet düzeyi. Uluslararası İnsan
Bilimleri Dergisi, 6(2), 551-573.
Yeşil, S., & Dereli, S. F. (2012). Örgütsel adalet ve iş tatmini üzerine bir alan
çalışması. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(1), 105-122.
Yıldız, K. (2013). Öğretmenlerin örgütsel adalet ve örgütsel güven algıları. Abant İzzet Baysal
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(26), 289-316.
Yılmaz, K. (2010). Devlet ortaöğretim okullarında görev yapan öğretmenlerin örgütsel adalet
algıları. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 10(1), 579-616.