Rozdział I Charakterystyka bezpieczeństwa narodowego
1.1. Pojęcie bezpieczeństwa
Przed wyjaśnieniem pojęcia bezpieczeństwa narodowego, w pierwszej kolejności należy przedstawić pojęcie „bezpieczeństwa”. Według H. Kissingera bezpieczeństwo jest jedną z centralnych kategorii antropocentrycznych, stanowiącą współcześnie „fundament każdego ludzkiego działania”. Jak można zauważyć zakres kategorii bezpieczeństwa jest trudny do zwięzłego opisania i jego zdefiniowania .
Bezpieczeństwo jak każde pojęcie o bardzo szerokim zakresie, jest pojęciem wieloznacznym. Pierwotnym znaczeniem etymologicznym jest określenie bezpieczeństwa jako stanu: „stan niezagrożenia, spokoju pewności, stan i poczucie pewności, wolność od zagrożeń, wolność od zagrożeń, strachu lub ataku” . Ponieważ „stan” bezpieczeństwa jest niemierzalny, dlatego też główną kwestią w zapewnieniu bezpieczeństwa jest jego postrzeganie przez społeczeństwo i władze państwa. Postrzeganie stanu bezpieczeństwa może, w wyniku analizy obiektywnych i subiektywnych aspektów zagrożenia, przybrać zdaniem szwajcarskiego politologa D. Frei – następujące postacie :
• „stan braku bezpieczeństwa – wówczas, gdy występuje duże rzeczywiste zagrożenie, a postrzeganie tego zagrożenia jest prawidłowe;
• stan obsesji występuje wtedy, gdy nieznaczne zagrożenie jest postrzegane jako duże;
stan fałszywego bezpieczeństwa ma miejsce wówczas, gdy zagrożenie jest poważne, a postrzegane bywa jako niewielkie;
stan bezpieczeństwa występuje wtedy, gdy zagrożenie zewnętrzne jest nieznaczne, a jego postrzeganie prawidłowe”.
Poczucie bezpieczeństwa postrzegane jest zarówno przez czynniki obiektywne i wymierne, jak i czynniki subiektywne, trudno wymierne i nie zawsze racjonalne. Równocześnie rola tych drugich bywa równie ważna jak pierwszych, a niekiedy nawet większa, bowiem przeświadczenie o zagrożeniu jest impulsem działania co najmniej równie silnym, jak zagrożenie realne. Często bywa niedoceniane, a czasem również przeceniane. Dlatego J. Stańczyk sformułował pozornie paradoksalną, ale istotną dla organizacji bezpieczeństwa tezę, iż „do pewnego stopnia subiektywizm poczucia bezpieczeństwa jest więc zjawiskiem obiektywnym, nierozerwalnie związanym z postrzeganiem zagrożeń” .
Przez bezpieczeństwo rozumie się także proces, w którym stan bezpieczeństwa i jego organizacja podlegają dynamicznym zmianom stosownie do naturalnych zmian uwarunkowań bezpieczeństwa. Nie ma więc czegoś takiego jak trwałe czy raz ustanowione czy zorganizowane bezpieczeństwo. Innymi słowy bezpieczeństwo jako proces oznacza ciągłą działalność jednostek, społeczności lokalnych, państw czy organizacji międzynarodowych w tworzeniu pożądanego stanu bezpieczeństwa. Spotyka się również określenie bezpieczeństwa jako zarazem stanu i procesu .
Kolejne znaczenie, to rozumienie bezpieczeństwa jako naczelnej potrzeby i wartości człowieka i grup społecznych, a zarazem ich najważniejszego celu. Takie rozumienie bezpieczeństwa ujmuje R. Kuźniar: „w powodzi haseł w rodzaju po pierwsze, gospodarka lub po pierwsze człowiek, szybko zapominamy, że fundamentem tego wszystkiego, co po pierwsze jest bezpieczeństwo. Jest ono pierwotną, egzystencjalną potrzebą jednostek, grup społecznych, wreszcie państw. Idzie przy tym nie tylko o przetrwanie integralności czy niezawisłości, lecz także o bezpieczeństwo rozwoju, który zapewnia ochronę i wzbogacenie tożsamości jednostki czy narodu. Owo bezpieczeństwo zależy od tego, co dzieje się wokół nas, od środowiska zewnętrznego, z którego mogą pochodzić ewentualne zagrożenia, zależy także od nas samych – naszego zdrowia i gotowości sprostania takim zagrożeniom” .
Przedstawiając podstawowe składniki bezpieczeństwa warto również przytoczyć definicję J. Stańczyka, według którego „bezpieczeństwo posiada dwa zasadnicze składniki: gwarancje nienaruszalnego przetrwania danego podmiotu oraz swobody jego rozwoju” .
W tradycyjnym, potocznym ujęciu, bezpieczeństwo ogranicza się często do zapewnienia przetrwania – jest to ułomne, tzw. negatywne rozumienie bezpieczeństwa. Natomiast jego pozytywne rozumienie obejmuje zespolenie obydwu składników bezpieczeństwa – zapewnienia przetrwania oraz swobody rozwoju danego podmiotu. Warto podkreślić, że nie są to dwa równorzędne składniki w tworzeniu, zapewnieniu bezpieczeństwa. To właśnie zapewnienie nienaruszalnego przetrwania danego przedmiotu stanowi podstawę bezpieczeństwa, dając możliwość fizycznego trwania, stanowiąc najbardziej powszechne rozumienie bezpieczeństwa .
Zapewnienie przetrwania jest podstawą bezpieczeństwa, ponieważ zapewnienie ciągłego, nienaruszalnego przetrwania danego podmiotu stanowi warunek konieczny swobód rozwoju. Przez swobodę rozwoju w kontekście bezpieczeństwa można ogólnie rozumieć także warunki ochrony i obrony wartości i interesów danego podmiotu, które umożliwiają co najmniej dorównanie danego podmiotu w szeroko rozumianym postępie cywilizacyjnym innym podmiotom. Innymi słowy, w ciągłym postępie cywilizacyjnym świata czy danego regionu, narody są zmuszone do nadążania w tym postępie, żeby nie dopuścić do opóźnienia, czy nierównowagi z otoczeniem, które zwykle stanowi samo w sobie zagrożenie bezpieczeństwa opóźnionego narodu .
Po zaprezentowaniu powyższych definicji bezpieczeństwa, można przejść do tematyki bezpieczeństwa narodowego. Pojęcie bezpieczeństwa narodowego w całokształcie systemu pojęć i kryteriów bezpieczeństwa zajmuje pozycję współcześnie pierwszoplanową i decydującą o losach jednostek, społeczności lokalnych, narodów, ale zarazem i wspólnoty międzynarodowej. Na taką pozycję składa się wiele przyczyn, z których najważniejsze warto uwzględnić w rozpatrywaniu problematyki bezpieczeństwa narodowego Polski .
Pierwsza przyczyna to decydujące o losach jednostek i społeczeństwa znaczenie narodu jako „trwałej wspólnoty ludzi utworzonej historycznie, powstałej na gruncie wspólnoty losów historycznych, kultury, języka, terytorium i życia ekonomicznego, przejawiającego się w świadomości narodowej jej członków. Jest ona zbiorowością historyczną w stanie ciągłego stawania się i przeobrażania, składającą się z tych ludzi, którzy żyją obecnie, jak i z tych, którzy żyć będą w przyszłości”. Innymi słowy wspólnota narodowa, wraz ze wspólnym terytorium – Ojczyną, stanowi najwyższą wartość dla życia jej członków, a zarazem reprezentuje interes narodowy, określany jako „zespół ogólnych i stałych celów, na rzecz których naród działa. Cele te obejmują potrzebę zjednoczenia się dla zabezpieczenia przed agresją, do podnoszenia standardu życia i dla utrzymania narodowej i międzynarodowej stabilności”.
Druga przyczyna to znaczenie państwa narodowego jako najważniejszej formy organizacyjnej narodu dla realizacji swych celów narodowych, z których priorytetowe jest zapewnienie bezpieczeństwa narodowego. To właśnie „państwo pozostaje głównym uczestnikiem życia międzynarodowego, posiada zdecydowaną przewagę nad innymi podmiotami. Jego terytorialność i suwerenność pozwalają mu wyznaczyć ramy dla danych uczestników, a nawet ich kontrolować” . Dlatego też „najdoskonalszą dotąd formą zabezpieczenia potrzeb człowieka w zakresie bezpieczeństwa jest państwo. Z tego też względu dominacja państwa jako podmiotu bezpieczeństwa jest od wieków bezsporna” .
Trzecia przyczyna to tragiczne doświadczenia minionych czterech wieków historii Polski, które przyniosły ogrom ofiar ludzkich, cierpień, upokorzeń, grabieży majątku narodowego i zniewolenia. Upadek I Rzeczypospolitej to osłabienie przez anarchię państwa do stopnia, który „uwiecznił” C. V. Clausewitz „mianem bezbronnego stepu drogi publicznej dla obcych wojsk”. Z kolei „piorunująca klęska wrześniowa” to elementarne błędy strategiczne polegające na przecenianiu współdziałania z sojusznikami, zbyt małe oparcie się na własnych siłach, a w konsekwencji wybór błędnych środków obrony i niemalże całkowite zlekceważenie właściwych i koniecznych środków obrony państwa, które pozwoliły 10-krotnie mniejszej (ludnościowo) Finlandii skutecznie bronić się przed ZSRR w wojnie zimowej 1939/40 i latem 1944 r. Warto dodać, że błędy Polski w zapewnieniu bezpieczeństwa narodowego oprócz nieszczęść dla narodu polskiego przyniosły destabilizację polityczną i militarną Europy, a w konsekwencji wojny dla narodów Europy i świata .
Istota szerokiego postrzegania bezpieczeństwa narodowego sprowadza się do tworzenia, oprócz przetrwania, warunków zapewniania pomyślności narodów oraz zapewnianie swobód rozwojowych. Stanowi to wyraz postępu rozwoju cywilizacyjnego narodów oraz dążenia do życia w dobrobycie. Równocześnie z poszerzeniem zakresu przedmiotowego następuje poszerzenie przestrzennego postrzegania bezpieczeństwa, a więc rozumienie, że na stan bezpieczeństwa jednostek, społeczności lokalnych i narodów coraz szerzej wpływają wydarzenia nie tylko w ich najbliższym otoczeniu, ale także w regionie, na kontynencie, a nawet na całym globie. Dlatego dla zapewnienia bezpieczeństwa narodowego konieczne jest współuczestnictwo i współdziałanie państw w kształtowaniu korzystnych warunków bezpieczeństwa poza swoimi granicami oraz kontynentami . Jednakże powszechnie uznaje się, że „żywotne interesy narodowe mają przewagę ponad interesami międzynarodowego bezpieczeństwa i pokoju” . Według J. Stańczyka jest to „zrozumiałe, gdyż pierwszoplanowym celem państw i narodów jest zapewnienie bezpieczeństwa przede wszystkim sobie. Oczywista jest ponadto odpowiedzialność rządów wobec własnych społeczeństw, nie zaś wobec społeczności międzynarodowej (można nawet postawić tezę, że to właśnie dla zagwarantowania bezpieczeństwa ludzkości powstawały państwa)” .
We wnioskach z szerokiej prezentacji współczesnych sposobów definiowania bezpieczeństwa narodowego J. Stańczyk stwierdza, iż „bezpieczeństwo narodowe określić można (…) jako obiektywny stan pewności fizycznego przetrwania i swobód rozwojowych, stan będący zarazem żywotną potrzebą, a więc również celem i naczelnym interesem narodowym (racją stanu) zakładającym zabezpieczenie oraz umacnianie żywotnych wartości (wyrażanych właśnie w postaci obiektywnej pewności przestrzegania i swobód rozwojowych), realizowanych w sferze wewnętrznej i zewnętrznej oraz od czynnika czasu, jaki modyfikuje priorytety w zakresie bezpieczeństwa. Innymi słowy w największym skrócie można stwierdzić, że bezpieczeństwo jest tożsame z pewnością (możliwością) realizacji żywotnych potrzeb i ochrony żywotnych wartości, jak też w szerokim kontekście – obiektywne warunki ich poszanowania z zewnątrz” .
Natomiast dla przybliżenia bezpieczeństwa jako procesu warto przytoczyć dwa określenia. Pierwsze, to określenie bezpieczeństwa narodowego jako celu działania państwa i rządu dla „zapewnienia wewnętrznych i zewnętrznych warunków sprzyjających rozwojowi państwa, jego życiowym interesom oraz ochrony przed istniejącymi i potencjalnymi zagrożeniami” . Drugie, to określenie, że „bezpieczeństwo narodowe jest nie tylko ochroną naszego narodu i terytorium przed liczną napaścią, lecz również ochroną – za pomocą różnych środków – żywotnych interesów ekonomicznych i politycznych, których utrata zagroziłaby żywotności i podstawowym wartościom państwa” .
Ponieważ bezpieczeństwo narodowe – jego postrzeganie, zakres i organizowanie – jest różne dla każdego narodu i jego organizacji państwowej, celowe jest zaprezentowanie polskiego pojęcia współczesnego bezpieczeństwa narodowego .
Według W. Kitlera bezpieczeństwo narodowe „stanowi wartość nadrzędną pośród innych celów narodowych…: dotyczy wartości narodowych mierzonych w kategoriach: interesów życiowych (kluczowych), ważnych interesów, interesów humanitarnych; określa poziom swobody w osiąganiu tych celów” . Równocześnie W. Kitler podjął próbę określenia bezpieczeństwa narodowego, które „jako proces obejmuje: różnorodne zabieg w obszarze stosunków międzynarodowych i wewnętrznych oraz przedsięwzięcia ochronne i obronne (w szerokim tego słowa znaczeniu), mające na celu stworzenie korzystnych warunków funkcjonowania państwa na arenie międzynarodowej i wewnętrznej oraz przeciwstawienie się wyzwaniom i zagrożeniom bezpieczeństwa narodowego” .
Polską specyfikę współczesnego bezpieczeństwa narodowego prezentuje również R. Kuźniar twierdząc, iż „centralną kwestią każdej racji stanu – zwłaszcza jednak polskiej – jest bezpieczeństwo. Rację stanu można wręcz zredukować do tej kwestii. Należy mieć jednak na uwadze wielowymiarowość bezpieczeństwa współczesnych państw. Dwa wymiary są tu jednak podstawowe: pierwszy, egzystencjalny, związany z fizycznym istnieniem państwa i narodu, oraz drugi związany z ochroną ich tożsamości, czego najlepszą gwarancją jest gospodarczy i cywilizacyjny rozwój. Oba te wymiary dają się zamknąć w formule bezpieczeństwo rozwoju. Jest to szczególnie ważne w odniesieniu do Polski, która stoi przed historycznym zadaniem ustrojowej i gospodarczej transformacji oraz cywilizacyjnej modernizacji. Uchylenie się od podjęcia tego zadania i bark woli sprostania mu oznaczałoby przyzwolenie na ześlizgnięcie się Polski na peryferie cywilizacyjne Europy, na ekspansję naszym kosztem żywiołów narodowo państwowych z nami sąsiadujących” .
W znaczeniu centralnej kategorii społecznej – bezpieczeństwo narodowe stanowi dla jednostek, społeczności lokalnych oraz państwa pierwotną, egzystencjalną, naczelną potrzebę i wartość, a zarazem priorytetowy cel działania we wszystkich dziedzinach i na wszystkich szczeblach organizacji państwowej i społecznej. W znaczeniu funkcjonalnym – bezpieczeństwo narodowe jest naczelną misją narodową całego społeczeństwa i jego organizacji państwowej, polegającą na stałej realizacji dwóch współzależnych funkcji, pierwszej – podstawowej: ochronie i obronie wartości interesów narodowych przed istniejącymi i potencjalnymi zagrożeniami, zapewniającej warunki konieczne dla realizacji drugiej funkcji: tworzenia wewnętrznych i zewnętrznych warunków dla swobodnego rozwoju i sprostania wyzwaniom, jakie niesie dla narodu zmienność, nieprzewidywalność i postęp cywilizacyjny .