3.1. Przedmiot i cel badań
Każdy człowiek posiada pewien system wartości, sam określa, co przynosi mu szczęście, co jest dla niego najcenniejsze oraz co będzie zaspokajało jego potrzeby. Dla jednych wartością będzie przyjaźń i miłość, dla innych posiadane miliony na koncie bankowym.
Pojęcie wartości było kształtowane w ciągu wieków i otrzymało różne znaczenia. Na jego rozumienie wywierały i wywierają wpływ różne perspektywy badawcze- nauki społeczne, teologiczne i filozoficzne. Zagadnieniem wartości w ciągu wieków zajmowało się szereg dyscyplin naukowych takich jak filozofia. Od filozofów przejęto pojęcie wartość do nauk humanistycznych. Nauka zajmująca się wartościami nazywa się aksjologią. Termin ten pochodzi od greckich słów arios- oznaczający to, co godne, cenne, warte i logos- wiedza, nauka . Aksjologia zajmuje się wartościami rozpatrując ich typy i ukazując swoistość. Jednocześnie podejmuje badania nad sposobem istnienia wartości, refleksję nad warunkami, w których się realizują i w których tworzy się systematyzująca je hierarchia . Dokładniej definiuje aksjologię jako naukę w Małym słowniku etycznym S. Jedynak .Według niego w szerokim znaczeniu obejmuje ona epistemologiczne, metodologiczne, a czasami socjologiczne, i kulturowe problemy dotyczące wartości. Problematyka wartości jest stałym przedmiotem badań i refleksji filozoficznej, począwszy od klasyków filozofii greckiej- Sokratesa, Platona i Arystotelesa . Przyjęcie próby definicji wartości wiąże się z przyjęciem określonej teorii wartości. Pierwsza refleksja aksjologiczna związana jest z koncepcją trzech podstawowych i najważniejszych wartości: dobra, prawdy i piękna.
Począwszy od Platona, pojawiły się różne interpretacje filozoficzne ich natury i istnienia. Platon uzależnia wartość rzeczy od stopnia uczestnictwa w doskonałości transcendentnej ich idei. św. Tomasz z Akwinu zwrócił uwagę na fakt istnienia w ogóle, jako podstawową wartość, umożliwiającą jakąkolwiek doskonałość we wszystkich kategoriach bytu oraz uzasadniał istnienie wartości względnych w ich odniesieniu w absolutnie samoistnej wartości- w Absolucie (Bogu). We współczesnej filozofii dominuje ujęcie podmiotowego, świadomościowego traktowania wartości. W literaturze filozoficznej wartości występują w znaczeniu rzeczy lub cech wartościowych, a także myśli, które sprawiają, że przedmiot, cechy, lub zdarzenia uznajemy za wartościowe.
Władysław Tatarkiewicz pisał: “zdefiniowanie wartości jest trudne, jeśli w ogóle możliwe (…). To, co wygląda na definicję wartości, jest raczej zastąpieniem wyrazu przez inny wyraz mniej więcej to samo znaczący albo jest jego omówieniem” .Termin wartość pochodzi od słowa walor/Valery (wartość, być wartościowanym, posiadać znaczenie) . W rozumieniu nauk teologicznych wartość jest pojęciem wieloznacznym. Oznacza to, co nieobojętne,nienaturalne dla człowieka. Wartość jest dla osoby czymś ważnym i cennym, dobrym oraz doskonałym, a w związku z tym pożądanym .
W słowniku filozoficznym pojawił się on wyjątkowo niedawno, pod koniec XIX wieku. Wcześniej filozoficzna tradycja używała terminu dobro . W swojej genezie słowo wartość oznaczało: siłę, zdrowie fizyczne, męstwo, odwagę, silny charakter. Termin ten posiadał i posiada liczne synonimy, należą do nich: dobro, doskonałość, idea, znaczenie. W słowniku języka polskiego Witolda Doroszewskiego wartość to: „ile coś jest warte pod względem materialnym; cecha przedmiotu, materiału itp. Dająca się wyrazić równoważnikiem pieniężnym lub innym środkiem płatniczym, lub ceną subiektywną” .
W naukach humanistycznych i w edukacji słowo wartość najczęściej odnosi się do tego, co ceni człowiek, lub grupa społeczna, uważane jest za ważne i w ten sposób przeżywane.
Wincenty Okoń w Słowniku pedagogicznym traktuje wartość również jako pojęcie filozoficzne określające pewne właściwości przedmiotów oraz nadawane przedmiotom przez człowieka własności, w zależności od jego potrzeb, uczuć i woli .
Kwestię wartości porusza w swoich pracach S. Nowak . Ujmuje on wartość jako podmiot godny pożądania i zasługujący na akceptację. Proces oceniania, zdaniem Nowaka, polega na tym, że przedmioty, cechy przedmiotów, stany rzeczy, cele uznaje się za dobre, ważne, słuszne i właściwe. Wartości w tym znaczeniu określane są aktami aprobaty i akceptacji. Pojęcie wartość funkcjonuje również w psychologii, ma przede wszystkim zwracać uwagę na rolę, jaką wartości odgrywają w regulacji zachowania oraz na zjawiska pokrewne. Jak zauważył, J. Ziółkowski psychologowie definiując wartości określają ją najpierw jako element systemu przekonań jednostki o normatywnym bądź nienormatywnym charakterze.
Wartością możemy nazwać stan stany rzeczy, na które ukierunkowane są nasze dążenia, bądź które zaspokajają nasze potrzeby. Przez wartości rozumieć możemy ogólne kryterium, na podstawie którego uznajemy różne obiekty jako godne pozytywnej oceny. Wartości mają bardzo duże znaczenie dla funkcjonowania osobowego.
Człowiek ma zdolność rozpoznawania wartości i potrafi je realizować oraz klasyfikować. Dzięki uczuciom, człowiek identyfikuje wartość, potrafi ją zdefiniować i ustawić w hierarchii innych wartości. Im istotniejsza i bardziej priorytetowa jest dana wartość, tym więcej człowiek czerpie satysfakcji z jej poznania i realizowania. Niezaprzeczalne jest to, że świat w którym przyszło nam żyć jest światem reprezentującym wartości.
Wartości stanowią element regulujący życie, wpływają na strefę psychiczną, emocjonalna i poznawczą człowieka. Bez nich życie byłoby puste i pozbawione sensu. Wartości ukierunkowują myślenie, działanie, mają nieoceniony wpływ na osobowość człowieka.
We współczesnym świecie obserwujemy swoistą transformację norm i wartości. Kultura masowa przepełniona jest wieloma atrakcyjnymi dla młodych ludzi trendami, które mogą negatywnie wpływać na ich system wartości. Poszukiwanie wartości jest procesem ciągłym, człowiek uczy się i zdobywa doświadczenie przez całe życie. Podobnie podążanie za wartościami stanowi proces obejmujący swoim zasięgiem całe życie człowieka.
2.2. Kształtowanie wartości pracy
Jedną ze wspólnych wartości życia społecznego jest praca człowieka, która pełni szczególną rolę w systemie wartości ludzi. Traktowanie pracy jako wartości jest wyrazem poziomu świadomości kulturowej człowieka. Człowiek podejmuje pracę, ponieważ jest aktywizowany i inspirowany przez różne potrzeby, które domagają się zaspokojenia. Z drugiej zaś strony sama praca odczuwana jest jako potrzeba. W dziejach kultury i cywilizacji ludzkiej stale zmieniały się poglądy człowieka na pracę. W różnych epokach historycznych pracy ludzkiej nadawano różny sens i posmak emocjonalno- moralny. „W ciągu dziejów- pisze W. Markiewicz – praca była różnie wartościowana w zależności od tego, jaki światopogląd wyznawała określona klasa. Przy czym filozofia danej klasy, a zatem to, w czym upatrywała ona sens życia, zależało w ostatniej instancji od miejsca zajmowanego przez nią w społecznym systemie produkcji” . U podstaw różnego wartościowania pracy zasadniczo leżała zawsze forma własności środków produkcji. Spełnienie przez pracę w takim czy innym stopniu funkcji społeczno-wychowawczej było uzależnione przede wszystkim od tego, jaki był stosunek różnych klas społecznych i ich ideologii do samej pracy i wykonywających tę czynność ludzi. Człowiek przez pracę urzeczywistnia siebie w kategoriach człowieczeństwa. Naturę pracy ludzkiej można zrozumieć w odniesieniu do jej podmiotu i sprawcy. Praca w znaczeniu podmiotowym zawiera dwa ważne elementy. Pierwszy element to działalność osoby, a drugi to, że jest nieprzechodnia i pozostaje w człowieku. Praca w sensie przedmiotowym to działalność przechodnia, poprzez którą człowiek przekracza siebie i dokonuje zmian w otaczającym go świecie, dostosowując go do swych potrzeb.
Kryterium wartości pracy w sensie podmiotowym staje się naturalna, nadprzyrodzona godność osoby ludzkiej, czyli istoty rozumnej, wolnej, której działania nie są przejawem instynktów, lecz świadomej i wolnej decyzji. Z tego też względu praca wyróżnia człowieka od reszty istot żyjących. „Dzięki rozumowi praca nawet najbardziej prosta, niewykwalifikowana jest twórcza. Polega ona na tym, że umysł ludzki poszukuje coraz to nowych technik opanowania przyrody i tworzenia doskonalszych wytworów, zestawienia i harmonizuje różne elementy” .
Z wartością pracy wiąże się nierozerwalnie jej wartość moralna. Moralny sens i moralna wartość pracy polega „na ścisłym powiązaniu jej z podstawowymi wartościami humanistycznymi. Przyjmując, że człowiek to dobro naczelne, w pracy tkwią możliwości realizacji wolności człowieka, rozwijania indywidualności i twórczych potencji, a tym samym potwierdzenia swej godności” . Przez pracę dokonuje się doskonalenie samego człowieka. W artykule Rozumienie wartości pracy a orientacje życiowe człowieka W Furmanek pisze: „ Wybór określonej pracy człowieka- a szczególnie dotyczy to wyboru pracy zawodowej- jest wyborem wolnym; jest procesem związanym z wyborem splotów czynności trwających długi czas. Przez to właśnie człowiek ujawnia w takiej decyzji to, czego oczekuje od życia, od siebie samego. Jednocześnie w pewnym stopniu określa to, kim jest i kim chciałby być jako osoba, jako człowiek, jako jednostka i jako członek grupy społecznej” .
W rozumieniu Henryka Nogi „wartość pracy dla człowieka zależy od jego nastawień i oczekiwań wobec pracy. Przy nastawieniu, że praca jako konieczność wymuszona jest potrzebami ekonomicznymi, nie przedstawia ona wartości jako działalność, lecz jest tylko narzędziem i sposobem uzyskania dóbr materialnych. Pracownika o takim nastawieniu nie interesuje sens pracy, nie poszukuje w niej radości, źródeł zadowolenia czy satysfakcji z uzyskanych efektów, ale interesują go wartości ekonomiczne. Przymus ekonomiczny w tym przypadku determinuje całokształt podmiotowych ocen zjawisk pracy. Pracownik taki nie wiąże pracy z osobistą wolnością, lecz obowiązek pracy traktuje jako zniewolenie przez pracę. Sprowadzanie u takiego człowieka wartościowania pracy wyłącznie do wymiarów ekonomicznych uderza w jego godność” . Przy nastawieniu, że praca jest obowiązkiem człowieka w sensie powinności wobec siebie a także wobec grupy działa zasada konieczności. Jej źródło tkwi w przekonaniu, że każdy człowiek mogący pracować powinien pracować. Cechą pracowitego człowieka jest solidne traktowanie swoich obowiązków, ale bez przywiązywania do nich większego znaczenia jako czegoś cenniejszego od samego siebie.
Dla człowieka z nastawieniem, że praca jest oznaką prestiżu społecznego charakterystyczne są aspiracje do zajmowania w strukturze społecznej wysokich i znaczących miejsc. Dla takiego człowieka wartość pracy wiąże się z zajmowanym stanowiskiem.
Dla pracownika z tym nastawieniem praca jest sposobem samorealizacji. Staje się obszarem aktywności życiowej. Osoby ze świadomością, że praca może być kompensacją braku kontaktów społecznych, gotowe są podejmować różne prace bez względu na wynagrodzenie. Praca przez takiego pracownika traktowana jest jako poczucie spełnienia obowiązku społecznego.
Analizując omówione wartości pracy człowieka, stwierdzam, że większość pracujących czuje się ludźmi dopiero po pracy, a nie w czasie jej trwania i poza nią realizuje swoje głębsze zainteresowania. Miejsce pracy w życiu człowieka określa związek z wartościami, jakie praca niesie ze sobą. Praca w sposób nierozerwalny łączy się z człowiekiem. „Nie sposób zrozumieć człowieka bez pracy i pracy bez człowieka” .
2.3. Zależność środowiska życia młodego człowieka i pracy
Praca zawodowa stanowi jedną z najważniejszych ról pełnionych przez jednostkę w społeczeństwie. Spełnia ważne funkcje społeczno-ekonomiczne i wychowawcze. Dzięki niej ludzie stają się producentami bogactw i różnorodnych środków materialnych zaspokajających potrzeby społeczne. Praca pełniąc funkcję społeczno-wychowawczą polega na przekształceniu dóbr przyrody i przystosowaniu ich do zaspokajania ludzkiej egzystencji. Przejawia się w życiu ludzkim wielowymiarowo i wielofunkcyjnie. Nie tylko wytwarza dobra materialne, ale także jest niezbędna w rozwoju człowieka. Jest ona adekwatnym zachowaniem człowieka wobec świata, wynikające z jego niesamowystarczalności przejawiającej się w potrzebach. Charakteryzuje się cechami przeciwstawnymi, jak trud- łatwość, cierpienie- radość, konieczność- wolność. Podkreśla autonomię człowieka. Praca jest czynnikiem udoskonalającym samego człowieka, wyrażającym jego istotę. Jest wartością autonomiczną, nadrzędną wobec innych elementów procesów wytwórczych i całego życia gospodarczo-ekonomicznego.
Dzięki pracy ludzie stają się producentami bogactw i różnorodnych środków materialnych zaspokajających potrzeby społeczne. Praca pełniąc funkcję społeczno-wychowawczą polega na przekształceniu dóbr przyrody i przystosowaniu ich do zaspokajania ludzkiej egzystencji.
Wynikiem podziału pracy są zawody, które pojawiły się wraz z rozwojem gospodarki i powstaniem rynku, na którym praca i umiejętności stały się jednym z towarów. We współczesnych definicjach zawodu zawierają się zasadnicze elementy, do których należą: czynności trwale wykonywane, wymagające określonego przygotowania i umiejętności, będące świadczeniami na rzecz innych osób, przynoszące dochody będące podstawą utrzymania . Zawód stanowi kategorię głównie ekonomiczno-socjologiczną, która ma cztery dopełniające się cechy:
– jest układem wyodrębnionych i powtarzalnych czynności;
– określa pozycję społeczno-zawodową pracownika;
– stanowi źródło utrzymania;
– wymaga specjalnego przygotowania zawodowego .
Praca zawodowa wypełnia człowiekowi prawie połowę życia, jest istotnym źródłem zadowolenia, ale także przyczyną wielu trosk. Pojęcie praca zawodowa w kontekście aksjologicznego znaczenia pojęcia pracy wymaga rozwinięcia. Rozwinięcie to dotyczy treści pojęcia zawodu. Tak też „zawód jest określoną wartością dla człowieka, którą on stara się pozyskać. Dynamizuje ona, ukierunkowuje oraz reguluje rozwój człowieka jego życie i postępowanie w długich okresach. Zwykle temu życiu nadaje sens” .
Wobec gwałtownych zmian, jakim podlega polska rzeczywistość, a zwłaszcza szybkiego tempa postępu naukowo-technicznego, zdobyte wykształcenie stopniowo staje się przestarzałe i niewystarczające. Koniecznością jest, więc kontynuowanie kształcenia przez całe życie, które staje się nieodłączną świadomością cywilizacyjną oraz warunkiem stawania się człowiekiem rzeczywistym, podmiotem w każdej sytuacji bycia i działania. Od współczesnego pracownika oczekuje się niemal na każdym stanowisku coraz wyższych i możliwie wielostronnych kwalifikacji.
Jedną z powszechnie znanych cech rynku jest fakt, iż młodzi ludzie, którzy kończą swą edukację szkolną na niskim szczeblu nauczania, zazwyczaj dłużej niż inni szukają pierwszego miejsca zatrudnienia. Takim absolwentom oferowane są posady na ogół nisko płatne i często jedynie tymczasowe, w konsekwencji, po krótkim czasie, znaczna część młodzieży- Szczególnie tej niewykwalifikowanej- staje się bezrobotna . Z perspektywy polityki rynku pracy istotny jest fakt, że młodzi ludzie o niskich zarobkach, którzy spędzają pierwszy rok po zakończeniu nauki szkolnej poza rynkiem pracy, pracują w ciągu następnych czterech lat jeszcze krócej niż ci, którzy pierwszy rok pozostają bezrobotni” . Również przemiany, jakie dokonały się we współczesnej rodzinie, nie zawsze pociągają za sobą skutki pozytywne. Coraz więcej rodzin nie potrafi poradzić sobie z narastającymi trudnościami, co w konsekwencji może doprowadzić do jej niewydolności. Zagrożeniem dla rodziny w realizacji swoich funkcji jest szeroko pojęte bezrobocie. Polega ono na tym, że część ludności w wieku produkcyjnym zdolnej do pracy i gotowej do jej podjęcia, pozostaje bez pracy pomimo podjętych poszukiwań .
Reasumując należy stwierdzić, że praca to wyraz postawy człowieka wobec świata. Jest jednym z ważnych czynników antropogenezy. Praca powinna być oparta na dobrej organizacji. Powinien kierować nią rozum- nie tylko w skali makrospołecznej, ale także w konkretnych sytuacjach i odniesieniach środowiskowych; mowa tu o rozumie technicznym, naukowym, ekonomicznym, pragmatycznym. Praca jest jednym z czynników więzi społecznej, jest sposobem potwierdzenia przynależności do kultury narodowej i jej pomnażania, przyczynia się do rozwoju gospodarczego własnego kraju. Przez pracę człowiek wnosi swój wkład także w dobro społeczności ogólnoludzkiej, dokonuje się afirmacja samego podmiotu, który ją wykonuje, samorealizacja, nabywanie sprawności moralnych: solidarności, pracowitości, miłości i sprawiedliwości. Sensem pracy młodego człowieka jest ciągłe wzbogacanie jego życia o nowe wartości oraz nieustanne stwarzanie warunków do życia pełnego aktywności i twórczości godnej człowieka. Nie sposób zrozumieć człowieka bez pracy i pracy bez człowieka. Każde działanie, a praca jest działaniem, jest swoistym przedłużeniem podmiotu działającego. Jedynie człowiek jako istota rozumna jest zdolny do zrozumienia sensu swojego działania, poznania wartości pracy, uświadomienia sobie, że to działanie jest jego dziełem, a on jest sprawcą i zarazem odbiorcą pracy.
2.4. Wychowawcza rola pracy
Proces wychowania jest udziałem rodziców i szkoły. Rodzina jest instytucją, która ma znaczny wpływ na młodego człowieka. Wartości reprezentowane przez rodziców powinny być odzwierciedlone w ich zachowaniu i postaw wobec siebie i otoczenia. Innym źródłem czerpania wartości jest szkoła, która powinna przekazać takie wartości, jak: wiedza oraz praca.
Praca towarzyszy człowiekowi od momentu stworzenia go przez Boga. Rozwój cywilizacji ludzkiej wpływa niewątpliwie na warunki życia człowieka, a także na jego wychowanie. Za pomocą pracy człowiek stworzył swój świat. W procesie edukacji istotne jest, więc realizowanie tzw. „wychowania przez pracę”. Polega ono na przyswajaniu przez ucznia podstawowych wartości pracy, kształtowaniu umiejętności współdziałania i współpracy oraz praktycznym wykorzystaniu wiedzy w życiu codziennym.
Wychowanie przez pracę już od czasów Renesansu miało swoich zwolenników i przeciwników. Problemem stała się również realizacja wychowania przez pracę w szkołach, gdyż nie wiedziano, jak to realizować. W prowadzono więc pracę w takiej formie jak przebiegała ona w zakładach rzemieślniczych.
Obecnie wychowywanie przez pracę realizowane jest głównie w szkołach zawodowych podczas wykonywania pracy przez uczniów w czasie praktyk zawodowych, a znacznie okrojonym zarysie także podczas lekcji techniki w szkołach ogólnokształcących. Wychowanie przez pracę ma na celu przygotowanie uczniów do życia w społeczeństwie. Najważniejszym założeniem wychowania młodych ludzi przez pracę jest kształtowanie postaw i wartości moralnych, a więc ich osobowości. W pracy i dzięki pracy człowiek kształtuje swą wolę, charakter, rozwija pasję poznawczą, charakter, swe zainteresowania, podnosi i doskonali kondycję, kulturę i higienę psychiczną. Praca kształtuje więzi międzyludzkie, normy ideowo-moralne, systemy wartości, kolektywizm, postawy prospołeczne itd. Praca zawodowa najpierw i głównie rozwija człowieka. Pracując rozwija się on i kształci-zarówno fizycznie, jak i intelektualnie oraz duchowo. Sama czynność pracy działa wychowawczo na osobowość pracującego. Wpływa wychowawczo na jednostkę w ten sposób, że stawia jej warunek zdobycia określonych kwalifikacji, a później, w trakcie już wykonywania swych obowiązków zawodowych- stałego dokształcania się.
W pracy i dzięki pracy, zwłaszcza pracy dobrze wykonywanej, powstają nowe wartości, kształtują się określone normy pracy i współżycia społecznego, a te ostatnie są, jak wiadomo, nie tylko ważkimi regulatorami ludzkich zachowań, ale także nader znaczącymi czynnikami wychowania.,,Wychowawczą funkcję pracy rozpatrywać należy w dwóch płaszczyznach:
Jest to najpierw wychowanie przez pracę- człowiek kształtuje swoją osobowość pod wpływem wykonywania swej pracy, a następnie- wychowanie do pracy, gdy następuje świadome nań oddziaływanie. Funkcja pierwsza wskazuje na kształcąco-rozwijającą rolę wykonywania czynności pracy, natomiast analiza drugiej wymaga podkreślenia wagi i znaczenia celowego wychowania człowieka przez wychowanie go do pracy. I wskazanie na te dwa wychowawcze aspekty pracy jest, jak się wydaje, zabiegiem nie tylko uzasadnionym, ale i koniecznym- i to zarówno z punktu widzenia epistemologicznego, jak i dydaktycznego” .
Wychowanie do pracy wymaga wszechstronnego kształtowania osobowości młodego człowieka. W całym procesie wychowawczym powinno się wyeksponować pierwiastek osobowościowy i społeczny. Takie spojrzenie na funkcję pracy pozwoli z większą świadomością podjąć wysiłki na rzecz przygotowania wychowanków do zadań, jakie czekają na nich w dorosłym życiu . Zadaniem wychowania jest udzielenie dzieciom i młodzieży pomocy w urzeczywistnieniu tego, co jest zapisane w ich psychice, jak również co jest efektem odziedziczonych predyspozycji. Najpierw czynią to rodzice, którzy są pierwszymi wychowawcami, później- równolegle- nauczyciele. Okres dzieciństwa ma istotne znaczenie dla funkcjonowania w świecie wartości- to co dorośli przedstawią dziecku, w przyszłości zaowocuje jego podejściem do spraw najważniejszych. Jak podaje Stanisław Kawula znaczący wpływ na wychowanie mają również czynniki funkcjonalne, które nie są stosowane w sposób zamierzony, oddziaływując przez wzrastanie i funkcjonowanie w określonym środowisku .
Każde społeczeństwo stara się przygotować młode pokolenie do dorosłego życia, do nowych obowiązków w tym do pracy zawodowej. Troską też każdego państwa jest edukacja, przygotowująca do wykonywania zadań wynikających ze społecznego podziału pracy; kształcenie wiedzy i umiejętności, jak również kształtowanie postaw . Skomplikowany proces pracy wymaga coraz to bardziej staranniejszego przygotowania młodych ludzi i to nie tylko w zakresie umiejętności zawodowych, ale również w całokształcie rozwoju młodego człowieka, jak też rozumienia jej mechanizmów. Wpływ pracy na kształtowanie osobowości jednostki jest uzależniony od trzech rodzajów czynników: stosunków społecznych panujących w danym społeczeństwie, poziomu cywilizacji technicznej i od warunków i charakteru samej pracy. W pracy i dzięki pracy, zwłaszcza dobrze wykonywanej, powstają nowe wartości, kształtują się określone normy pracy i współżycia społecznego, a te ostatnie są nie tylko ważkimi regulatorami ludzkich zachowań, ale także nader znaczącymi czynnikami rozwoju osobowości człowieka oraz czynnikami wychowania. Praca jakościowo dobrze wykonywana i praca twórcza jest nośnikiem pozytywnych wartości zawodowych, intelektualnych, moralnych. Według J. Szczepańskiego „zawód kształtuje osobowość jednostki w kilku aspektach: decyzja wyboru zawodu jest również decyzją o kierunku kształcenia, a zatem określa intelektualną stronę osobowości; wyznacza jej miejsce w społecznym podziale pracy, w grupach społecznych, w skali prestiżu, czyli jej pozycję w społeczeństwie; określa przyjmowane przez nią systemy wartości, wzory zachowania się i wyznacza w znacznym stopniu jej aspiracje i ambicje życiowe; wprowadza ją w określone formy stosunków koleżeńskich, w organizacyjne formy przedsiębiorstwa pracy, daje zadowolenie z pracy, daje zadowolenie z pracy lub wywołuje określony typ frustracji, napięcia i konflikty, związane z wykonywaniem pracy lub układem warunków w zakładzie pracy, oraz wpływa na zdrowie psychiczne jednostki, wprowadza jednostkę do organizacji i ruchów społecznych, takich jak związki zawodowe, konflikty klasowe, konflikty ekonomiczne; nadaje człowiekowi, poczucie sensu życia, spełnienia swoich możliwości, rozwoju lub degraduje go, odcina od poczucia sensu życia i realizowania swoich możliwości, wyobcowuje dzieła własnych rąk, zabija uzdolnienia i przekształca zdolną do twórczości jednostkę w automat wykonywający stale powtarzane czynności cząstkowe” .
Praca ludzka powinna stanowić podstawowe źródło wiedzy młodego człowieka jego umiejętności wartościowania oraz przeżyć. Należy go przygotować do traktowania pracy nie tylko jako czynności zapewniającej środki materialne niezbędne do życia, lecz także jako naturalnej potrzeby człowieka, obowiązku społecznego i warunku własnego rozwoju. W trakcie pracy kształtują się osobiste wartości moralne ludzi, nie tylko te, które uzewnętrzniają się w związku z wykonywaną pracą, ale te, które ujawniają się w życiu człowieka. Wychowanie przez pracę pozwala wytwarzać nawyki dyscypliny i organizacji, kształci siłę woli, stanowczość, odwagę, systematyczność oraz sprzyja rozwojowi poznawczego stosunku do świata. Rodzi hart, zamiłowanie do perfekcji i wiarę w siebie.