Fuar İnceleme Raporu
Esnaf ve Sanatkârlara Yönelik Pazarlama ve Markalaşma Projesi
İÇİNDEKİLER
1. Giriş
1.1 Esnaf ve sanatkârların/küçük işletmelerin fuar katılımı noktasında ki yasal yükümlülükleri nelerdir?
2. Fuarlara ilişkin kamu destekleri ve esnaf ve sanatkarların bu desteklerden yararlanabilme koşulları
2.1 Ekonomi Bakanlığı destekleri
2.2 KOSGEB destekleri
3. Yurt dışı fuar katılımlarında hangi harcamalar destek kapsamındadır?
4. Sonuç
1. Giriş
Üretilen ürünün pazarlanması süreci en az üretim süreci kadar önemlidir. Bir işletme için ürünlerin pazarlama ve satışında fuarlar, ticaretin en yoğun paylaşıldığı, üreticilerin ve tüketicilerin aynı zaman ve mekân içerisinde bir araya geldiği bir pazar olma niteliği de taşırlar. Bu özelliğiyle fuarlar müşteri taleplerini anlamak ve tespit edebilmenin doğru, kısa süreli ve en etkili yöntemidir. Ülkelerin birbirleri arasındaki ticari, ekonomik, sosyal ve kültürel etkileşimin ilerlemesine de katkı sağlamaktadır. Küreselleşen Dünya ekonomisi rekabet ortamını genişletmiş ve bu zorlu rekabet ortamında firmalar çok daha dinamik, yaratıcı, uyumlu ve dünyayı takip etmeye zorunlu hale gelmişlerdir. Bu koşullar doğrultusunda kendini yenileyemeyen işletmeler çağın gerisinde kalarak yaşama şanslarını giderek kaybedebilirler. Pazarlama faaliyetleri arasında belki de en önemlisi olan fuarlara etkin katılım bu rekabet ortamında işletmelerin kârlılık içerisinde satışlarını gerçekleştirebilmesini, yeni networkler oluşturabilmelerini ve markalarının reklamlarını yapabilmelerini en etkili biçimde sağlamaktadır. Fuarlar ihtisas alanına göre istekli müşteriyi işletmelerin bulunduğu alana çekmesiyle de işletmelere önemli bir fırsat sağlamaktadır. İyi hazırlanmış, başka bir ifade ile hem organizatörünün hem katılımcılarının bu aleti iyi ve doğru kullanarak hazırladıkları ticari fuarlarda bir konunun tüm ilgilileri dört beş günlük süreler içinde belli ve tarafsız bir alanda bir araya gelmekte ve o konuda büyük bir sinerji yaratılmaktadır. Fuarları, TV, basın ilanları, doğrudan tanıtım çabaları gibi diğer pazarlama aletlerinden farklı kılan en önemli özellik, tüm duyulara hitap ediyor ve aynı ortamda benzer ürün ve hizmetlerin topluca kıyaslanabiliyor olmasıdır. Ziyaretçiler tarafından ürün veya hizmetler görülebilmekte, özellikleri, benzer ürünlerden veya hizmetlerden farkı ve üstünlükleri görülebilmektedir. Ürünlerin pazarlama ve satışını yapmanın yanı sıra benzer alanlarda faaliyet gösteren işletmelerin ürünlerinin geliştirilmesi üzerine ortak fikir alışverişini sağlaması da fuarların bir diğer faydası olarak öne çıkmaktadır. Yeni iş fikirleri bulunan, arayış içerisinde olan yatırımcının bayilik veya distribütör bulma avantajları sağlamaktadır.
Ülkemizde fuarcılık sektörü son yıllarda önemli mesafe kat etmiştir. Uluslararası birçok fuar alanının varlığı, çok çeşitli kamu ve meslek kuruluşlarının destekleri bu alanda önemli gelişmeler sağlanmasına neden olmuştur. TOBB’un 2017 yılı fuar istatistikleri ne göre yaklaşık 3.243.919 net/metrekare fuar alanına sahip Türkiye'de bu alanın üçte birinin İstanbul'da geri kalan alanların İzmir, Ankara, Antalya, Bursa, Adana, Konya ve Gaziantep gibi Anadolu kentlerinde olduğu bilinmektedir. Fuarların işletmelere sağladığı faydaların yanı sıra ülke ekonomisine ve etkinliğin düzenlendiği bölgeye katkısı da bir hayli fazladır. Düzenlenen fuar sayısı, alan büyüklüğü ve fuarın çeşitliliği her ne kadar önemli olsa da nitelikli fuar düzenleyebilmek en önemli koşuldur. Yerel yönetimlerin kalkınmada önemli rol oynayan bu sektörün geliştirilmesine fayda sağlamak adına sektörü destekleyici adımlar atması ülke ve bölge ekonomisine önemli katkılar sağlanmasına sebep olacaktır.
1.1 Esnaf ve sanatkârların/küçük işletmelerin fuar katılımı noktasında ki yasal yükümlülükleri nelerdir?
Esnaf ve sanatkârların reklam ve pazarlama araçlarını kullanmaları büyük işletmelere nazaran daha karmaşık ve zorlu olduğu bilinen bir gerçektir. Fuarlar tamda bu noktada bu işletmeler için reklam ve pazarlama adına önemli bir fırsat olarak öne çıkmaktadır. İşletmeler fuarlara katılımda kamu kurumlarının veya bağlı olunan meslek kuruluşlarının çeşitli teşvik, hibe ve desteklerinden faydalanabilirler. Buda çeşitli yasal yükümlülük ve prosedürleri beraberinde getirmektedir. Yasal mevzuatlara, destekleme şartlarını içeren tebliğlere ve bürokratik süreçlere hâkim olmak işletmeleri zorlayan unsurlar olsa da belirli bir zaman ayırarak bu konularla ilgili yönlendirici ve yardımcı olacak birçok imkân seti ilgili kuruluşlarda veya bu kuruluşların internet ortamlarında mevcuttur. Fuarı düzenleyen organizatör firmaların yetkililerinden de fuar başvuru öncesinde bu konularla ilgili rahatlıkla bilgi alınabilmektedir.
2. Esnaf ve sanatkârların desteklerden yararlanabilme koşulları
Türk Ticaret Kanunu hükümleri çerçevesinde kurulmuş, ihracatçı birliğine üye şirketler yurt içi ve belirli ek koşulları sağlamak kaydıyla fuar desteklerinden faydalanabilirler. Şahıs şirketi olarak bilinen tacir kişiler fuar desteklerinden faydalanamazlar. Bakanlıkça belirlenerek ilan edilen destek alabilecek sektörel nitelikli uluslararası fuarlar listesinde yer alan fuarlar destek kapsamındadır.
İşletmelerin her şeyden önce, mevzuata uygun hareket etmesi gerektiğinden 2004/6 Sayılı Tebliğ’e ilişkin Uygulama Usul ve Esaslarının ilgili bölümlerinin dikkatli bir şekilde incelenmesi gerekmektedir. Bireysel fuar katılımlarında, firma tarafından fuar destekleriyle ilgili müracaat, gerekli tüm bilgi ve belgelerle birlikte fuarın bitiş gününü müteakip en geç üç ay içerisinde (90 gün) ; üretim konusuyla ilgili üyesi olduğu ve ön başvuruyu yaptığı İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliklerine yapılır. İşletmelerin desteklerden faydalanabilmeleri için ihracatçı birliklerine üye olmaları zorunludur. İhracatçı birliği üyeliği zorunlu olmakla birlikte destek başvurusu her fuar için Bakanlıkça başvuru mercii olarak belirlenen ilgili birliğe yapılır. Başvuru yapılacak birliğe ayrıca üye olunması gerekmemektedir. 2014/4 Sayılı karar kapsamındaki desteklerle ilgili gerekli tüm bilgi ve belgeler yurt içi fuarın bitiş tarihini müteakip en geç üç ay içerisinde; organizatör ve/veya katılımcı tarafından Bakanlıkça belirlenen İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliklerine intikal ettirilir. Yurt içi fuarın bitiş tarihini müteakip en geç üç ay içerisinde yapılmayan müracaatlar değerlendirmeye alınmamaktadır. Sektörel nitelikli uluslararası yurt içi fuarlarda; katılımcılar tarafından yer kirası ve stand konstrüksiyonu için ödenen fatura tutarının % 50'si destek kapsamında katılımcıya ödenir. Katılımcıya fuar bazında ödenecek destek tutarı, 30.000 Türk Lirasını geçemez. Bir takvim yılında aynı katılımcının bu madde kapsamında destek alabileceği yurt içi fuar katılımlarının sayısı ile yararlanabileceği destek oranı ve azami destek miktarı Bakanlıkça sınırlandırılabilir.
Yurt içi ve yurt dışı fuar desteklerinden faydalanabilmek için aşağıda sıralanmış “Sektörel Nitelikli Uluslararası Yurt içi Fuarların Desteklenmesine İlişkin 2014-4 Sayılı Kararın Uygulama ve Esasları” tebliğinde 8/A maddesinde bulunan yasal yükümlülükleri yerine getirmiş olmak zorunludur.
• Fuarın ilk günü standını açmak zorundadır.
• Fuar sona ermeden ürünlerini toplamak suretiyle standını boşaltamaz veya görevli personelini fuardan çekemez.
• Fuar süresince gösterdiği pazarlama yaklaşımı ile ticari imajımızı ve ülkemiz itibarını zedeleyemez.
• Bu madde kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirmeyen katılımcının destek müracaatı değerlendirmeye alınmaz.
• Katılımcı başvuru evrakları arasında sayılan geçerli Kapasite Raporu veya Faaliyet Belgesi ve Ticaret Sicil Gazetesini İBGS’ye elektronik ortamda tanıtır ve firma kaydını yaptırır. Bu belgeler, geçerlilik süreleri içinde tekrar istenmez.
• Kamu Kurum ve Kuruluşlarının resmi internet sitelerinden veya DİR otomasyon üzerinden erişime açık olan belgelerin ibraz edilmesine gerek bulunmamaktadır.
• SDŞ’lerin fuara iştirak etmeleri halinde katılım belgeleri kendi adlarına düzenlenir.
• Katılımcının stand harcamaları; standın tasarımı, konstrüksiyonu, kurulumu ile raf, ışıklandırma, halı, masa ve sandalyeyi içerir.
Destek kapsamında değerlendirilmesi talep edilen fatura orijinal nüshalarının mutlaka ibraz edilmesi gerekmektedir. (İşlemi tamamlandıktan sonra iade edilmektedir.) Tüm faturaların bedellerinin doğrudan katılımcı firma tarafından bankacılık sistemi çerçevesinde ödendiğini gösteren ödeme belgeleri ibraz edilmelidir. Stand kira faturasının ilgili fuarın ana organizatörü tarafından düzenlenmiş olması, bedellerinin de katılımcı firma tarafından yurtdışındaki ana fuar organizatörünün hesabına ödenmesi gerekmektedir. Yurt dışındaki ana fuar idaresinin iştirakiyle Türkiye’de Kurulu şirket, şube ve/veya temsilciliği dışında aracı firmalar tarafından düzenlenecek fatura, ödeme belgesi, yer tahsis belgelerini içeren destek başvuruları kabul edilmez.
Aşağıdaki belgelerin fuar bitim tarihini müteakip en geç üç ay içerisinde fuarın konusuyla ilgili üye olunan İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliği’ne bir dilekçe ekinde iletilmesi ve kayda alınması gerekmektedir:
• Fuarın ana organizatörü tarafından katılımcı adına düzenlenmiş stand kira faturasının aslı
• Stand kira fatura bedelinin katılımcı firma tarafından doğrudan faturayı düzenleyen ana organizatöre ödendiğini gösterir ilgili banka onayı içerir swift mesajları ve banka dekontları
• Nakliye firması tarafından düzenlenmiş nakliye faturalarının aslı ya da noterin aslına uygunluğunu onayladığı sureti
• Nakliye faturalarının bedellerinin bankacılık sistemi içerisinde ödendiğini gösterir banka dekontları (Ödemenin katılımcı firma tarafından, nakliye firması hesabına yapıldığı görülebilmelidir.)
• Gümrük Giriş-Çıkış Beyannameleri veya Ata Karnesi aslı ya da noterin aslına uygunluğunu onayladığı sureti (Yalnızca nakliye desteğinden faydalanma talebi olan firmaların ibraz etmesi gerekmektedir.
• Bağlı bulunulan meslek kuruluşundan(Sanayi ve/veya Ticaret Odası ile Esnaf ve Sanatkarlar Odası) alınan ve fuar tarihinde geçerli Kapasite Raporu aslı ya da noterin aslına uygunluğunu onayladığı sureti (Kapasite raporu ibraz edemeyen donanım(hardware), yazılım(software), tasarımcılar, moda evleri, kültür balıkçılığı, el dokuması halı, el sanatları, çiçekçilik, yaş meyve-sebze, gibi özelliği olan sektörler için faaliyet belgesi aslı ya da noterin aslına uygunluğunu onayladığı sureti)
• Pazarlama firmaları imalatçı ile yaptığı, imalatçının ürünlerinin tanıtımından/promosyonundan sorumlu olduğunu belirten Uygulama Usul ve Esasları’nın ekinde (EK-4) yer alan sözleşmenin veya buna uygun olarak hazırlanmış bir pazarlama sözleşmesinin aslını veya İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliğinin aslına uygunluğunu onayladığı suretini fuar tarihinden önce destek müracaatında bulunacağı İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliğine ibraz etmelidir.
Sözleşmenin fuar öncesinde noter aracılığıyla yapılmış olması durumunda destek müracaatı sonrasında ibraz edilmesi yeterlidir.
• Fuar kataloğu (Fuar idaresince hazırlanan ve tüm fuar katılımcılarını gösteren katalog)
• İmza sirküleri aslı ya da noterin aslına uygunluğunu onayladığı sureti fuar süresince geçerli olmalıdır.
• Firmayı temsil ve imzalama yetkisine sahip kişiler tarafından imzalanmış olan taahhütname ve talep mektubu (EK-1)
• Katılımcıyı çevre standlarla, ticari unvanı/logosu ve/veya tescilli markasıyla(marka tescil belgesi ibrazı şartıyla) yer alan stand alınlığıyla ve teşhir edilen ürünleriyle net bir şekilde gösteren farklı yönlerden çekilmiş fotoğraflar
• Üyesi olduğu ve üretim konusuyla ilgili (müracaat yılına ait) İhracatçı Birlikleri yıllık aidat makbuzu örneği (Üyeliğin fuar tarihi öncesinde başlaması gerekmektedir)
• En son tarihli vergi levhasının bir örneği
Şahıs şirketi olarak bilinen tacir kişiler yurtdışı fuar desteklerinden faydalanamaz. Bakanlıkça belirlenerek ilan edilen ve yurt dışında düzenlenen desteklenecek sektörel nitelikteki uluslararası fuarlar listesinde yer alan fuarlar ile Bakanlıkça yetkilendirilmiş organizatörlerce Milli katılım organizasyonu yapılması uygun görülen fuarlar destek kapsamındadır. Bireysel katılım şeklinde katılımcı şirket yer tahsisini fuarın ana organizatöründen yapar, stand yapısını kendisi belirler, sergileyeceği ürünlerin nakliye işlemlerini kendisi yürütür. Milli katılım şeklinde ise Bakanlık tarafından yetki verilmiş Türkiye 'de yerleşik organizatörden yer tahsisini yapar, stand yapısı Milli katılımcı diğer şirketler ile aynı olur ve organizatör tarafından sağlanır. Nakliye hizmeti vermesi durumunda nakliye işlemlerini de organizatör yürütür.
2.1 Ekonomi Bakanlığı destekleri
Bakanlıkça yayınlanan, destek kapsamına alınmış fuarlar için yer kirası ve stand masraflarının yarısını işletmeler geri alabilmektedirler. Bu destek fuar başına kadar 30.000 TL’ye kadar ulaşmaktadır. İşletme adi şirket olarak kurulmamış, üretim yapıyorsa veya bir üretici ile pazarlama sözleşmesine sahip ise bu destekten faydalanabilmektedir. Katılım sağladığı fuara 3 ay içerisinde Bakanlık tarafından görevlendirilen İhracatçı Birliği’ne başvurarak bu teşvik mekanizmasından faydalanabilir.
Yurt dışındaki fuarlara katılmak isteyen işletmeler Bakanlığın belirlemiş olduğu bir metrekare ücreti üzerinden hesaplanan tutarı geri alabilirler. Bakanlıkça belirlenen metrekare ücretinin içinde ulaşım ve nakliye ücretleri de mevcuttur.
ÖRNEK:
Fuar – 20 m² stand x Bakanlıkça belirlenen ücret (500 TL) = 10.000 TL
Adi şirket değilse bu desteği almak için başka bir koşula ihtiyaç yoktur.
İşletmeler bu fuarlara 2 şekilde katılabilirler:
1) Milli Katılım
Bir ekibin parçası olarak yerleri, standları ve temayı belirleyen, Bakanlıkça yetkilendirilen organizatörlerle anlaşılır. Stand parası organizatöre ödenir. Bu katılımda daha az belge, ülke imajının parçası olma, sorun yaşandığında organizatörler ile hızlı çözüm üretme imkanı ve nakliye ve kurulumlar konusunda yardım alabilmek gibi avantajları mevcuttur.
2) Bireysel Katılım
Fuarı düzenleyen ana organizatörden doğrudan stand kiralamak yoluyla gerçekleşen bu katılımda stand parası fuarı düzenleyen şirkete doğrudan ödenir. İşletme bireysel katılım yolunu tercih ederse standın ebatlarından, konumlandırılmasına kadar kendi karar vermektedir.
2.2 KOSGEB destekleri
KOSGEB, işletmelerin yurtiçi fuarlara katılımlarını desteklemek, cesaretlendirmek ve etkin bir rol oynamalarını sağlamak amacıyla Genel Destek Programı altında “Yurtiçi Fuar Destek Programı”nı KOBi’lere yüksek oranlarda destekler vermeyi amaçlamaktadır.
KOSGEB olarak, Yurtiçi Fuar desteği kapsamında Fuar Organizatör Kuruluşundan temin edilen; boş alan (yer) için kira, stand konstrüksiyonu ve dekorasyonu, fuar katılımcı kataloğu, fuar alanının genel düzenlemesi ile ilgili hostes, genel tanıtım, genel güvenlik, genel temizlik ile gerekli olabilecek diğer hizmet giderleri destek programı kapsamında yer almaktadır. Desteğin üst limiti Yurtiçi Uluslar arası İhtisas Fuarlarında 120 TL/m² ve Yurt İçi İhtisas Fuarları ve İzmir Enternasyonal Fuarı’nda ise 80 (seksen) TL/m² dir. Her bir fuar için azami destek alanını 50 m² olup, bu rakam makine, mobilya ve mermer gibi büyük teşhir alanına ihtiyaç duyulan iş kollarında 100m²’ye kadar çıkarılabilmektedir.
Destekten yararlanmak isteyen işletmelerin,
KOSGEB veri tabanına kayıtlı ve Beyannamesi güncel olmalı.
Genel Destek Programına başvurmuş ve onay almış olmalı.
Yurtiçi Fuar Desteğine başvurmuş ve onay almış olmalıdır.
Destek kapsamında üst limitin program süresince işletme başına 30.000 TL ve destek oranı 1. Ve 2. Bölgelerdeki iller için %50 kalan iller içinse % 60 olarak sağlanmaktadır.
3. Yurt dışı fuar katılımlarında hangi harcamalar destek kapsamındadır?
Bakanlık resmi web sayfasında yayınlanacak olan "Desteğe Esas tutar"; yer kirası, nakliye, ulaşım ve standa ilişkin giderlere karşılık olarak katılımcı şirkete metrekare bazında ödenecek bedel olarak tanımlanmıştır. Milli katılımı desteklenen yurt dışı fuar organizasyonlarında, "Desteğe Esas Tutar" her fuar için ayrı ayrı belirlenir. Bireysel katılımı desteklenen sektörel nitelikli uluslararası fuarlarda, "Desteğe Esas Tutar" her fuar için ayrı ayrı belirlenebileceği gibi ülke ve/veya sektör bazında da belirlenebilir.
Daha önce ABD Doları cinsinden belirlenmiş olan fuar bazında ödenecek destek tutarı üst limitleri, 2017/4 Sayılı yeni karar ile birlikte Türk Lirası cinsinden genel nitelikli fuarlar için 50.000TL (2018 Yılı 56.000), sektörel nitelikli fuarlar için 75.000TL (2018 Yılı 85.000TL), Bakanlıkça belirlenen prestijli fuarlar için ise 250.000TL (2018 Yılı 284.000) olarak belirlenmiştir. Destek üst limitleri her takvim yılı başında (TÜFE + Yİ-ÜFE)/2 oranında güncellenecektir. Bir katılımcı şirket istediği kadar fuar için destek talebinde bulunabilir ve sektörel nitelikli fuarların her birinden 75.000 TL üst limite kadar destek alabilir. Prestijli olarak ise bir takvim yılında en fazla iki fuar için 250.000 TL üst limite kadar destek alabilir. Bununla birlikte 2017/4 Sayılı Kararın Bakanlık yetkisini düzenleyen 11. maddesine istinaden çeşitli kısıtlamalar getirebilir.
01.07.2017 tarihinden itibaren başlayan fuarlar için 2017/4 Sayılı Kararın Uygulama Usul ve Esaslarına göre ön başvuru işlemine son verilmiştir. Bireysel katılımlarda uygulanan en geç 15 gün öncesine kadar yapılması gereken ön başvuru işlemi ortadan kalkmıştır. Başka bir ön onay almadan sadece fuar sonrası 3 aylık süre içerisinde yapılacak başvuru ile destek alınabilecektir. Milli katılım organizasyonlarında bu Karar kapsamındaki destek başvuruları EK-2'de yer alan belgelerle birlikte fuar öncesinde veya fuarın bitimini müteakip 3 (üç) aylık süre içerisinde katılımcı tarafından Bakanlıkça başvuru mercii olarak belirlenen İhracatçı Birliği Genel Sekreterliğine yapılır.
Bireysel katılımı desteklenen fuarlara katılım kapsamında yapılacak destek başvuruları, katılımcı tarafından fuar öncesinde veya fuarın bitimini müteakip 3 (üç) aylık süre içerisinde EK-2'de yer alan belgelerle birlikte üyesi olunan İhracatçı Birliği Genel Sekreterliğine yapılır. Bildirilen eksik belgeler tebliğ tarihinden itibaren 30 iş günü içerisinde dilekçe ekinde evrak kayıt birimine ulaştırılmalıdır.
4. Sonuç
KOBİ düzeyindeki işletmelerin önemli bir özelliği de yüz yüze iletişim ve kişisel satıştaki başarıları olarak bilinmektedir. Bu becerileriyle birlikte fuarlar KOBİ’ler için önemli bir avantaj sağlamaktadır. Aynı zamanda fuarlar firma tanıtımının en etkin şekilde yapılabileceği platformlardan biridir. Firmaların, gerek stand tasarımında göze çarpan farklıklarıyla, gerek iyi eğitimli personelleri ve itinalı hizmetleriyle, gerekse firma ve ürünlere dair hazırladıkları etkileyici prezantasyonlarıyla, kendilerini tanıtmalarına, görsel kimliklerini ve kurumsal imajlarını güçlendirmelerine destek olur. Fuarların sağladığı avantajları iyi kullanarak doğru bir planlanma çalışması yapan ve bu planları etkin bir şekilde uygulama başarısını gösteren firmalar, adını fuar alanı dışına taşıyarak medya ve kitle iletişim araçlarıyla daha fazla sayıda tüketiciyle buluşma ve tanıtım ağını genişletme imkânı bulur.
Fuar organizasyonları aynı zamanda birçok yabancı ziyaretçiyi ve katılımcıyı bir araya getirerek, yabancı ortaklıkları, iş bağlantılarını arttırarak ihracatın artmasına ve ülke ekonomisin gelişmesine katkıda bulunur. Fuarlara katılım ve o ortamı görme, ihracat yapmayan işletmeleri cesaretlendirirken, deneyimli ihracatçıların da ihracat faaliyetlerini artırmasını sağlar. İhracat yapmayan işletmeler, yurt dışı fırsatları konusunda bilgi sahibi olacakları için, ihracatı, olası strateji olarak düşünmeye başlarlar.
REFERANSLAR
– Kerim Acartürk., (2012) “Türkiye’de Fuarcılık ve Fuarların Coğrafi Dağılımı” İstanbul Üniversitesi Coğrafya Dergisi, Sayı:25 Kasım 2012
– İpek Tütüncüoğlu.,(2009) “Uluslararası Pazarlamada Bir Tutundurma Aracı Olarak Fuar Ve Sergilere Katılımın Dış Ticaret Şirketleri Açısından Önemi”, Dokuz Eylül Üniversitesi, İşletme
– Cengiz F., Yücel E., (2017) “Pazarlama Faaliyetleri İçin Fuarların Önemi” Journal of Travel and Tourism Research, Aralık
– Deutsche Messe Interactive (2017), Araştırma Dergisi
– Irmak Aytekin., (), “Bir Pazarlama Aracı Olarak Fuarların Düzenlenmesi ve Firmaların Katılım Süreci”,
– Kreivi M., Muhos M., Wang Li., Kess P., (2011), “Trade fairs to advance SME internationalization: case China”
– Sarıçay, Şakir., (2010), “Küçük ve orta boy işletmelere (KOBİ) yönelik fuar teşvikleri ve fuarların Türkiye ekonomisine katkısı”, Dokuz Eylül Üniversitesi, Maliye
– Demirci B., Arslaner E., “Fuar Organizasyonlarının Yerel Ekonomiye ve Tekrar Gelme Niyetine Etkileri: Bursa Örneği”, Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, Cilt:4, No:2
– Aksoy C., (2016), “Türkiye’de Fuar Organizasyonlarının İhracatına Etkisi” Namık Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yönetim ve Organizasyon
–