Dzieci traktowane są jako osoby godne szacunku i zaufania. Istotne jest, aby dzieci miały poczucie własnej wartości oraz potrafiły nakreślić cele, do których będą dążyć, z uwzględnieniem ich własnej osobowości i tkwiących w nich sił. Wpłynie to budująco podczas kryzysu poczucia własnej wartości, który występują zazwyczaj w okresie dojrzewania.
Poczucie tożsamości jest istotną sprawą, bo w okresie dorastania związane jest z odpowiedzialnością przejęcia roli osoby dorosłej. Dziecko musi uświadomić sobie, że jest uczestnikiem życia społecznego i zobowiązany jest dokonywać samodzielnych wyborów oraz rozwiać i pogłębiać swoją tożsamość zgodnie z wybranym celem życiowym i zgodnie z normami społecznymi. Temu właśnie sprzyjają autorytety, które uczą dzieci dokonywania samodzielnych wyborów.
Autorytety, będące również modelami, w okresie dojrzewania dziecka dają im możliwość samodzielnego dokonania analizy z zebranych przez dziecko doświadczeń w przeszłości i teraźniejszości, oraz skorelowaniu ich z obecną rzeczywistością, budującą nowe wartości. „To ponowne określenie siebie i odkrycie własnej identyczności pozwala wychowankom: czynnie uczestniczyć w ich procesie rozwojowym, brać udział w tworzeniu życia, realizować własne inicjatywy i odpowiedzialnie wykonywać ciążące na nich zadania” .
Autorytety pozwalają dzieciom i młodzieży porównywać ich postawy z postawami innych ludzi. Należy zauważyć, że modelowa funkcja autorytetu wychodzi naprzeciw współczesnej wizji człowieka, której trzon stanowią takie determinanty jak: świadomość siebie i relacje międzyludzkie. Autorytety odpowiadają również na potrzeby młodzieży, która pragnie być kimś, „wyjątkowym” i „niepowtarzalnym”. 0%
Często pojęcie „identyfikacja” określa się jako proces, za pomocą którego dziecko stara się przenieść zachowania do swojego życia na wzór zachowania osób dla niego znaczących i ważnych. Wśród tych osób, obok rodziców, należy wyróżnić: wychowawców, nauczycieli, sportowców, gwiazdy filmowe, youtuberów itp. Identyfikacja nie odnosi się tylko do pojedynczych zachowań, lecz do całej osobowości. Często bywa, że źródłem rozwoju procesu identyfikacji jest przymus ze strony otoczenia, który wynikać może z imponującej dzieciom atrakcyjności danej osoby, jak również z lęku przed utratą zaspokajanych przez nią potrzeb – szczególnie potrzeby bezpieczeństwa.
Zarówno podziw połączony z fascynacją i uwielbieniem wywołują autorytety wzorów osobowych. Do tego grona należą m.in.: gwiazdy filmowe, sportowcy i inni idole. Ludzie młodzi ulegają często bez zahamowań swoim idolom przyjmując ich zachowania i postawy. Im większy podziw tych osób, tym w większym stopniu jest ustawiana orientacja życiowa młodzieży. „Pozwala przekazać wychowankom normy postępowania w taki sposób, że stają się one ich własnymi przekonaniami i pobudzają młodzież do tworzenia własnego, zinternalizowanego systemu wartości” .
Największą rolę w wychowaniu odgrywa autorytet demokratyczny. Sposób traktowania wychowanka w ramach tego autorytetu opiera się na zrozumieniu i życzliwości oraz poszanowaniu godności ludzkiej. Wychowanek jest tu traktowany jako podmiot wychowania .
Skutki identyfikacji wychowanków z autorytetami mogą być pozytywne, czyli integrujące osobowość wychowanków lub negatywne, których skutki pojawiają się wtedy, gdy wychowankowie identyfikują się z osobami o cechach negatywnych i przejmują przekazywane przez nie normy tylko dlatego, że boją się utracić poczucia bezpieczeństwa. „Tego rodzaju oddziaływanie, które pozwala jedynie na identyfikację pozycyjną charakterystyczne jest dla autorytetów nakazujących, oraz działających w oparciu o te same zasady autorytetów urzędowych. Ich negatywny wpływ wynika z tego, że:
1) To, co przekazują w sposób werbalny, nie odpowiada prezentowanym przez
nie zachowaniom. Identyfikujący się z taką postawą wychowanek, traci kontakt
z samym sobą przez co nie może w pełni realizować siebie.
2) Działające na zasadzie agresji autorytety nakazowe poprzez identyfikowanie się
z nimi, utrwalają negatywne postawy interpersonalne, zwłaszcza takie jak: zachowania agresywne, pragnienie dominacji, niechęć i niezdrową rywalizację.
3) Zależność od autorytetów zewnętrznych i identyfikowanie się z nimi, prowadzi wychowanka do rezygnacji z rozwoju dojrzałości osobowej.”
Identyfikowanie się młodych z idolami rodzi również negatywne skutki. Jej główną przyczyną niekorzystnych wpływów jest fascynacja, która blokuje samodzielną i krytyczną ocenę wartości prezentowanych przez idoli. Mamy tu do czynienia z pewnego rodzaju poddaństwem. Młodzież dorasta i identyfikuje się z osobami nacechowanymi negatywnie, ale preferowanymi przez otoczenie i mass media. To zjawisko wyjątkowo niebezpieczne, gdyż może doprowadzić do uksztaltowania osobowości otwartej na negatywne wzorce.
„Źródłem negatywnych wpływów identyfikacji, zwłaszcza dla kształtowania się postaw, są jednak nie tylko negatywne cechy reprezentujących autorytet osób i oparte o nie interakcje, ale także zbyt silne i długotrwałe identyfikowanie się z jedną tylko osobą, nawet wtedy, gdy jest ona postacią pozytywną. Tego rodzaju identyfikacje usztywniają bowiem postawy wychowanka i nie pozwalają mu na identyfikowanie się z innymi dostępnymi wzorami, które mogłyby jeszcze bardziej ubogacić jego osobowość. Pomimo tego, że skutki identyfikacji, w zależności od typu inicjującego ją autorytetu mogą być pozytywne lub negatywne, sama identyfikacja jest procesem tak ważnym, że bez niego nie może dokonać się pełen rozwój osobowy człowieka. Wartość identyfikacji polega na tym, że ułatwia ona wychowankom głębsze przyswojenie norm i zasad etycznych i społecznych. Dzięki procesowi identyfikacji stają się one zinternalizowanym, a przez to stałym i silnym regulatorem zachowania.”
„Najczęstszym rodzajem wpływu człowieka na człowieka jest takie „zarażanie” swoim zachowaniem innych ludzi, które każe im wiernie naśladować wygląd zewnętrzny
i zachowanie osób znaczących. Tego rodzaju kopiowanie zachowania drugich nazywa się naśladownictwem. Jest to mechanizm psychologiczny, który od początku uczestniczy w społecznym rozwoju dziecka. W literaturze naśladownictwo bardzo często utożsamiane jest z imitacją, przez którą rozumie się świadome lub nieświadome odtwarzanie jakiegoś modela. Ten mechanizm, działa w oparciu o te same zasady i prawa co uczenie się przez odwzorowywanie.”
Cechą charakterystyczną dla imitacji jest zjawisko naśladowania wybiórczego. Naśladowane są jedynie pewne wybrane reakcje czy zachowania osób dla niego ważnych i znaczących. Imitowane są tu takie formy zachowań jak: sposób mówienia, ubierania się czy bycia. Są to cechy zewnętrzne, dlatego naśladownictwo w porównaniu z identyfikacją ma charakter zewnętrzny.
Dzięki imitacji dziecko uczy się oceniać się oraz buduje swoje pojęcie o sobie. Jest to bardzo ważne w kontekście przystosowania społecznego dziecka oraz nabywaniu przez niego doświadczenia społecznego. „Ponieważ jednak proces imitacji ogranicza się do naśladowania zewnętrznych czynności wykonywanych przez osobę znaczącą, bez przyjmowania motywacji, z której czynności te wypływają, jest on procesem korzystnym dla rozwoju wychowanka jedynie w pierwszych latach jego życia, kiedy nie potrafi on jeszcze zrozumieć motywów spełnianych przez autorytet czynności. W okresie wczesnego dzieciństwa wierne ich odtwarzanie pozwala wychowankowi na przyswajanie sobie wiadomości i sprawności, na nabywanie ogólnych uzdolnień i kształtowanie behawioralnego elementu postaw. Pozostawanie jednak na etapie procesu naśladowania, bez umiejętności zachowania się w inny sposób w okresie późniejszym, prowadziłoby do swego rodzaju infantylizmu lub konformizmu. Trudno, bowiem wyobrazić sobie, aby dorastająca jednostka, zdolna do takich operacji myślowych jak: porównywanie, uogólnienie, wnioskowanie, abstrahowanie nie poszukiwała motywacji, z których wypływają czynności osób znaczących i nie potrafiła, a przynajmniej nie starała się dostosowywać ich zachowań do własnych, odmiennych sytuacji. Oznaczałoby to rezygnację z własnych inicjatyw na rzecz podporządkowywania się autorytetom. Z powyższej treści wynika, że najdoskonalszym z tych mechanizmów jest proces modelowania. Jego wyższość w stosunku do naśladownictwa polega na tym, że nie jest ono samym tylko kopiowaniem zachowań modela, ale odczytywaniem znaczeń tych zachowań i odnoszeniem tego znaczenia do własnej osobowości. Wyższość modelowania nad identyfikacją polega na tym, że w procesie modelowania zachowana jest w pełni odrębność własnej osobowości wychowanka.”
„Przeanalizowany materiał na temat funkcji spełnianych przez autorytet w procesach: modelowania, identyfikacji i imitacji pozwala na wyciągnięcie następujących wniosków:
1) Oddziaływanie wychowawcze, oparte o stosunek autorytetu, powoduje upodabnianie się wychowanków do osób będących nosicielami autorytetu, inicjując w ten sposób podstawowe procesy uczenia się.
2) Uczenie się pod wpływem oddziaływania autorytetów wychowawczych, przybierać może formę: modelowania, identyfikacji lub imitacji.
3) Procesy identyfikacji i imitacji, w których osoby znaczące stanowią dla wychowanków gotowe wzorce zachowań, nie wyzwalają tkwiących w wychowanku — indywidualnych możliwości rozwojowych. Z tej przyczyny speł¬niają one ważną rolę w rozwoju osobowości wychowanków, jedynie w pierwszych latach ich życia.
4) Okres młodości, w którym młodzież powinna stawać się przedmiotem procesu wychowania i powoli przekształcać go w samowychowanie — wymaga uruchomienia procesu modelowania.
5) Inicjujące proces modelowania autorytety-modele, świadome tego, że są dla wychowanków oparciem — nie w sensie posiadania ich, lecz w sensie służenia im
— stanowią dla młodzieży najlepsze wzory życia w okresie dorastania.”
1.1 Wychowanie a autorytet
Niezaprzeczalnie obserwujemy kryzys autorytetów, dlatego często prowadzone są rozważania na temat jego roli, potrzeby oraz znaczeniu w procesie wychowawczym. „Zgodnie z ustaleniami psychologii rozwojowej należy stwierdzić, iż człowiek posiada naturalne potrzeby oraz skłonności do naśladowania innych. Obserwowanie zatem oraz powtarzanie zachowań określonych przykładów oraz wzorów wpisane jest jakby w mechanizm rozwojowy dziecka, młodzieży, ale również człowieka dorosłego.” Natomiast H. Izdebska zauważa, że „wychowanie nie może być skuteczne, nie może spełniać społecznych oczekiwań bez możliwości odwołania się do pozytywnych wzorów. Gdy bowiem ich brak, tudzież przestaną istnieć lub załamują się, przede wszystkim zakłóca to mechanizm przekazywania wartości, tak ważnych w kształtowaniu postaw moralnych i społecznych młodego pokolenia. Ponadto może to zakłócić proces naturalnego wzrastania dzieci i młodzieży w społeczeństwo oraz kulturę, głównie na skutek pozbawienia psychicznego oparcia w dorosłych, co ściśle wiąże się z brakiem poczucia bezpieczeństwa. Świadomość, że nie ma się takiego pozytywnego oparcia może pogłębiać niepewność i przygnębienie, rodzić bunt i odrzucenie wszystkiego, co dorośli mówią i czego wymagają” . Z powyższych stwierdzeń wynika, że autorytet jest konieczny i ma ogromne znaczenie w procesie wychowawczym. Jego rola wynika z naturalnej potrzeb rozwojowej człowieka. Dodatkowo jest stymulatorem prawidłowego rozwoju w kierunku samodzielności i podmiotowości osoby. „Pierwszym i zarazem szczególnym rodzajem autorytetu, bo wypływającym z więzów krwi, jest autorytet rodzicielski wywodzący się w sposób naturalny z samej relacji pomiędzy rodzicami a dzieckiem” . Ta wyjątkowa więź wynika z faktu, że rodzice są pierwszymi wychowawcami oraz nauczycielami dziecka. Dodatkowo pełnią rolę pierwszych organizatorów i doradców w jego życiu. Jako pierwsi wywierają znaczący wpływ na wzorce, zachowania dziecka i jego postawę. Jako pierwsi również pokazują dzieciom odpowiednie normy i wartości społecznie akceptowane i uznawane.
Autorytet rodziców jest naturalnym zjawiskiem w pierwszej fazie życia dziecka, ale w następnym okresie uwarunkowany jest osobowościowo. Rodzicie błędnie uważają, że dziecko traktuje ich jako autorytet ze względu na pełnioną przez nich funkcję. „Genezy i rozwoju rodzicielskiego autorytetu należy upatrywać przede wszystkim w umiejętności budowania międzyosobowych więzi rodzinnych i wewnętrznej siły rodziny opartej na wzajemnej miłości, zaufaniu i dialogu” .
Nie można zapominać, że autorytet rodzicielski, podobnie jak inne rodzaje autorytetów, jest zmienny. Nie zostaje on nadany „na zawsze”, gdyż podlega on zmianom, w wyniku których albo umocnią się, osłabia lub całkowicie zanika. W pierwszym etapie życia każde dziecko obdarza swoich opiekunów autorytetem bezwarunkowo i niezaprzeczalnie. „Wraz z rozwojem dziecka, jego kontaktów z innymi osobami – nauczycielami, rówieśnikami – autorytet rodzicielski zostaje poddawany konfrontacji oraz weryfikacji. Dlatego, aby autorytet rodzicielski spełniał swoją funkcję w procesie wychowawczym, istotne jest, aby był autorytetem prawdziwym tj. autorytetem wyzwalającym i wewnętrznym” . „Autorytet wyzwalający wpływa inspirująco i konstruktywnie na dziecko, natomiast autorytet wewnętrzny powoduje, iż w sposób dobrowolny poddaje się ono wpływom swoich wychowawców (rodziców), którzy otaczają je miłością, szacunkiem, zrozumieniem i życzliwością, którzy aktywnie uczestniczą w jego życiu zarówno w radosnych, jak i trudnych jego chwilach, gdyż dziecko chętnie i bez przymusu wypełnia zalecenia osób, które kocha i szanuje.”
„Rola autorytetu w procesie wychowania ma fundamentalne znaczenie. Proces wychowania jest bowiem nierozłącznie związany z wpływem osób znaczących (rodziców) na zachowania i postawy wychowanków (dzieci). Nie ma więc wychowania bez autorytetów. To przecież właśnie one są nośnikami odpowiednich wartości” .
Budulcem każdej hierarchii wartości dziecka jest rodzina. Jednak nie bez znaczenia są również normy prezentowane przez ich rówieśników oraz różne instytucje, w których funkcjonuje na co dzień dziecko. Dziecko powinno umieć wybierać pozytywne wzorce, aby otoczenie nie wywierało na nie negatywnego wpływu. Wartości przekazane dziecku i traktowane przez niego jako wartości własne, są niezwykle istotne. To one określają kierunek i cel podejmowanych przez dziecko działań w późniejszym jego okresie życia.
W literaturze przedmiotu można spotkać się z definicją równoważącą autorytet
i wychowanie: „autorytet jest odbiciem norm i wartości uznanych przez społeczeństwo. Wychowanie rozumiane jako oddziaływanie dorosłych na młode pokolenie także zawiera w sobie normy i wartości. Autorytet i wychowanie są zatem zjawiskiem równoważnym” .
Wielokrotnie podkreślałam, że autorytet w procesie wychowania jest niezwykle istotny. Jednak o jego sile stanowią nie tylko normy i wartości przekazywane dziecku, ale również umiejętność postrzegania potrzeb rozwojowych dziecka. Wychowanie to nie tylko normy i wartości przekazywane, ale również troska i dbałość o rozwój jednostki. Kluczowe więc jest, aby rodzice swoje działania wychowawcze podejmowali z poszanowaniem godności dziecka i jego wolności. Tylko w atmosferze domowego ogniska, gdzie potrzeba miłości, bezpieczeństwa i akceptacji jest zaspokojona prawidłowo rozwijać się będzie relacja interpersonalna z dzieckiem. Ważna jest również relacja pomiędzy samymi rodzicami. Sposób odnoszenia się do siebie małżonków ich komunikacja oraz sposób rozwiązywania konfliktów również stanowią o jakości przekazywanych dziecku wartości . Relacje interpersonalne są bardzo istotne w funkcjonowaniu człowieka. Dzieci od najmłodszych lat uczą się zachowań społecznych rodziców, a następnie od rodzeństwa, rodziny, przyjaciół różnych sytuacjach społecznych. „Nawiązywanie kontaktów interpersonalnych jest jedną z podstawowych umiejętności ludzkich zapewniających mu zabezpieczenie wszelkich jego potrzeb niezbędnych do życia. Stąd rodzice powinni nauczyć dziecko nawiązywać kontakty społeczne z rówieśnikami, pozwolić na posiadanie grono znajomych, kolegów, przyjaciół, a także nauczyć go podstawowych zasad współdziałania, rozwiązywania konfliktów, prowadzenia negocjacji” . Rozwój cech, które pozwolą swobodnie funkcjonować dziecku w społeczeństwie tj. wiara we własne możliwości, umiejętność samodzielnego podejmowania decyzji, umiejętność reagowania na sytuacje trudne czy kryzysowe, możliwy jest tylko w pozytywnej atmosferze rodzinnej. „Autorytet rodzicielski, stosownie do poziomu rozwoju dziecka, powinien zapewnić dziecku swobodę formułowania opinii, osądu oraz działania, gdyż wychowanie człowieka, który jako osoba jest istotą wolną, nie jest możliwe poprzez warunkowe (determinowanie) jego osobowości” . Podstawą tu jest konstruktywny dialog pomiędzy rodzicami, a dzieckiem. Form tego dialogu należy uczyć dziecko od pierwszych chwil jego życia i sukcesywnie rozwijać poprzez słuchanie i zainteresowanie sprawami dziecka. „Rodzice posiadający autorytet nie muszą go narzucać dziecku, a wręcz przeciwnie – potrafią znaleźć równowagę pomiędzy wolnością daną dziecku a stosowaniem i egzekwowaniem zasad wobec niego, ponieważ wolność we właściwym znaczeniu nie przeciwstawia się autorytetowi, przeciwnie dopełniają się one wzajemnie.”
Rozwój dziecka odbywa się przy udziale rodziców. Rodzice wprowadzają dziecko stopniowo otaczający świat, służą radą i pomocą. Istotne jest, aby ich postawa nie była nadopiekuńcza oraz zbyt wymagająca. Może to spowodować opóźnienie procesu socjalizacji oraz utratę przez dziecka wiary we własne siły i umiejętności. Niejednokrotnie postawy wywołują frustrację u dziecka i doprowadzają o obniżenia jego samooceny. Należy pamiętać, że wspieranie dziecka to nie dokonywanie przez niego wyboru, podejmowania za niego decyzji czy narzucanie mu swojej woli. Proces wspierania powinien opiewać w przedstawienie dziecku możliwych wyborów wraz z możliwymi jego konsekwencjami. Może dojść do sytuacji, że dziecko dokona wyboru innego niżeli rodzic oczekiwał. Ważne w tym jest to, żeby dziecko czuło, że samodzielnie dokonało wyboru i został zaakceptowany przez opiekuna. Akceptacji wyboru dziecka powinna towarzyszyć pewność u dziecka, że może liczyć na jego wsparcie i pomoc, jeśli zajdzie taka okoliczność. „Proces wychowania, po osiągnięciu przez dziecko zdolności do samodzielnego wyboru właściwych dla swojego dalszego rozwoju norm, wzorców i wartości (autorytetu), powinien prowadzić u dziecka do samowychowania. „Samowychowanie polega na świadomym i odpowiedzialnym kierowaniu sobą” .
Samowychowanie jest trudnym procesem, który wymaga ciągłego doskonalenia wewnętrznego. Doskonalenie to jest możliwe wtedy, gdy codziennie stawiamy sobie nowe, wyższe cele. Sam proces samowychowania w dużej mierze jest konsekwencją wychowania w rodzinie czy szkole. Wszystkie wartości, które od pierwszych jego chwil życia zostały w dziecku zakorzenione znajdzie swoje odbicie w momencie, kiedy młody człowiek pójdzie we własnym kierunku.
Samowychowanie to ciężka praca nad samym sobą. Niestety nie wszyscy się tego podejmują pozostając do końca swojego życia na etapie dorastania. Mamy tu do czynienia z podatnością na modele narzucane przez środowisko – między innymi media – odnoszącymi sukces . Dla wielu ludzi „pozostanie na etapie dorastania”, jest zwyczajnie wygodne, bo nie muszą podejmować codziennego trudu i wysiłku by stawić czoła swoim niedoskonałościom.
Jak widzimy już od narodzin dziecko napotykana autorytety. Początkowo jest to autorytet rodzicielski, który jest nijako nadany. Wraz z rozwojem dziecko poznaje otoczenie. Zauważa inne od rodzicielskich wartości. Zdobywa świadomą umiejętność oceny wzorów, postaw wcześniej mu wpajanych. Potrafi świadomie zaakceptować lub odrzucić nowe rodzaje autorytetów, które w literaturze przedmiotu nazywane są autorytetami autonomicznymi. Autorytet rodzicielski czy nadany jest swoistym drogowskazem dla dziecka. Stanowi dla niego punkt odniesienia w momentach dla niego ciężkich i wymagających dokonania wyboru. Jest również budulcem w dalszym procesie samowychowania, który jest procesem trudnym i wymagającym. Wymaga podjęcia dużego wysiłku w celu osiągnięcia oczekiwanego poziomu rozwoju mentalnego, osobowego
i społecznego. Jest również narażony na wiele negatywnych czynników zewnętrznych. Aby poradzić sobie z tym ciężkim procesem istotne jest, aby autorytety, które człowiek spotkał na swojej drodze życiowej odzwierciedlały prawidłowe normy społeczne, uznane
i szanowane wartości. Jest to bardzo ważne, gdyż to pozwoli na pełny rozwój osobowy
i społeczny, który w konsekwencji pozwoli na prawidłowe funkcjonowanie człowieka w społeczeństwie.
Podsumowując należy stwierdzić, iż „autorytety towarzyszą człowiekowi przez całe życie określając i wyznaczając kierunek jego rozwoju osobowego i społecznego, jego drogi prowadzącej do prawdziwego człowieczeństwa, gdyż tylko jego osiągnięcie umożliwi w pełni ludzkie i godne przeżywanie wszystkich aspektów życia ludzkiego. Ma więc rację M. Łobocki twierdząc, iż wychowanie pozbawione autorytetów byłoby wyraźnie zubożałe, a na dalszą metę – niemożliwe.”