Paste yG''n''m''zde uygun nem, s''cakl''k, su ve organik madde i''eren toprak, ''l'' bitki materyalleri, deniz, at''k ar''tma ve kaynak sular gibi ortamlarda ''reme yetene''ine sahip olan mantar sporlar'' ile sosyo-ekonomik geli''meler, n''fus art'''''' ve sanayile''meye paralel olarak uluslararas'' bir boyut kazanan hava kirlili''i t''m bitki, hayvan ve insanlar ''zerinde b''y''k bir sorun te''kil etmeye ba''lam''''t''r (1).
Mantarlar''n ya''ad'''''' ve geli''ti''i b''lgeler ''ok farkl''l''k g''sterebilmektedir. Mantarlar''n baz'' t''rler deniz, at''k ar''t''m ve kaynak sular'' gibi su ortamlar''nda bulunurken, ''o''unlu''u da karasal b''lgelerde, a''a''lar, a''a''''''klar, ''al''lar, sar''l''cal''lar, ''i''ekler, ''rt''c''ler, ''im ve ''imenler ''zerinde ve toprakta bulunabilmektedir. Mantarlar bitkiler, hayvanlar ve insanlar i''in parazitik olabilmektedir (2). Mantarlar, dayan''kl'' bir h''cre duvar''na sahiptirler. Mantarlar''n baz''lar''nda h''cre duvar''nda sel''loz bulunmaktad''r. H''cre duvar''n''n en ''nemli yap''sal elementi kitindir. Mantar h''cre duvar'' genellikle protein, polifosfat, polisakkarit ve lipit gibi bile''enlerden olu''maktad''r (3).
Atmosferde bulunan mantarlar''n da''''l''m'' ''e''itli fakt''re ba''l'' olarak de''i''iklik g''sterebilmektedir. ''rnek al''nan yer, besi ortam'', ''rnekleme ''ekli, mantarlar''n topland'''''' g''n''n farkl'' saatleri, ''rnekleme s''resi ve s''kl'''''' atmosferdeki mantarlar''n izlenmesini etkileyen fakt''rlerdendir (4). Bunun yan''nda at''k ar''t''m s''re''lerinin varl'''''', mayalanma s''re''leri, end''striyel ve tar''msal aktiviteler, hayvan ''retim ''iftlikleri gibi ortamlar mantarlar''n yo''unlu''unu etkileyen fakt''rler aras''nda say''labilmektedir (5).
B''cekler vas''tas''yla mantar sporlar'' ve miselial fragmentler havada yay''labilmektedir (6). Fernando ve ark.(2000) (7) Gibberella zeaeaskosporlar''n yay''lmas''nda g''n i''indeki ya'''''' saatinin ''nemli oldu''unu bildirmi''lerdir. G''n i''indeki ya'''''' miktar'' ve di''er meteorolojik parametreler havadaki mantarlar''n yo''unlu''unu ve tipini etkilemektedir. Atmosferdeki mantarlar''n tipinin ve yo''unlu''unun belirlenmesi aeroallerjen olabilmeleri nedeniyle ''nem arz edebilmektedir (8-12).
Genelde mantarlar insanlar taraf''ndan solunum yoluyla al''nmas''na ra''men ''zel bir sa''l''k sorunu yaratmamaktad''rlar. Buna kar''''n alerjilere ve besin bozulmalar''na neden olabilmektedir. Mantarlar taraf''ndan ''retilen mikotoksinler insan ve hayvan sa''l''''''n'' olumsuz y''nde etkileyebilmektedirler. Atmosferdeki CO2 miktar''n''n artmas'' sonucu ortaya ''''kan hava kirlili''i, atmosferde yayg''n olarak bulunan mantarlar''n sporulasyonunu tetikleyebilmektedir (13). Lin ve Li (2000) (14) Atmosfer orijinli mantar aeros''llerin meteorolojik parametreler ve havadaki kirleticilerle ili''kili oldu''unu bildirmi''lerdir. Bunlara ilave olarak havadaki mantar sporlar'', s''cakl''k, r''zg''r, nem, ya'''''', y''kselti, bitki ''rt''s'' ile de ili''kilendirilmi''tir (15-20).
Ciddi bir sa''l''k problemi olan alerjik ast''m ''evresel fakt''rlerle tetiklenebilmektedir. Alerji genetik k''kenli bir hastal''kt''r. Ortaya ''''kmas''nda ''evresel pek ''ok fakt''r rol oynayabilmektedir. En ''ok kar''''la''''lan ''evresel fakt''rler biyolojik ve kimyasal kirleticilerdir. Atmosferde ki Polenler, Akarlar ve Mantar sporlar'' biyolojik alerjenler i''erisinde yer almaktad''rlar. Hava kirlili''i sonucu atmosferdeki CO ve SO2 miktar''n''n art'''''' mantarlar''n sporulasyonunu artt''rabilmekte (13,21) bu da alerjik vakalar''n art''''''na neden olabilmektedir.
Se''ilmi'' bir b''lgedeki mantar tip ve say''lar''n''n ortaya ''''kar''lmas'' mevsimsel alerjik hastal''klardan toplumun korunabilmesine yard''mc'' olabilmektedir (22). Hava ile ta''''nan mantarlara maruz kalmak alerjik duyarl''l''''a, alerjik ast''ma, rinit, a''''r'' duyarl''l''k pn''monisine, alerjik bronkopulmoner mikoza, sin''zit ve di''er bir''ok alerji hastal''klara neden olabilmektedir. Mantar sporlar''n''n solunmas''n''n ''zellikli olmayan imm''nolojik etkilerinin di''er alerjenlere duyarl''l''k riskini art''rd'''''' d''''''n''lmektedir (23-25).
Bu ''al''''mada; Kahramanmara'' ili atmosferinde bulunan mantar cinslerinin tespit edilmesi, meteorolojik parametrelerle ili''kilendirilmesi ve elde edilen mantar cinslerinin insan, hayvan ve bitkilerde sebep olabilecekleri hastal''klar nedeniyle yaratacaklar'' fungal kirlili''e dikkat ''ekilmesi ama''lanm''''t''r.
2. GENEL ''ZELL''KLER
2.1. Mantarlar''n Genel ''zellikleri
Mantarlar bitkiler ''leminin '''Mycota''' b''l''m''nde iki alt b''l''m (Eumycotina ve Myxomycotina) halinde incelenmi''. Daha sonralar'' '''Protista''' ''leminin bir b''l''m'' olarak kabul edilmi''tir. G''n''m''zde ise '''Fungi''' ayr'' bir ''lem olarak al''nmaktad''r (26).
Mantarlar ''o''unlukla nemli yerleri sevmelerine ra''men, bir''ok de''i''ik b''lge ve substratlarda geli''ebilmekte bu ''zelli''inden dolay'' da d''nyan''n bir''ok yerinde suda, havada, karada, bitkilerde, hayvanlarda ve insanlarda rastlayabilmekteyiz. Mantarlar makroskobik ve mikroskobik canl''lard''r (27).
Yery''z''nde yakla''''k 1,5 milyon mantar t''r'' oldu''u tahmin edilmektedir. Bunlardan ancak 80 bin kadar t''r'' tan''mlanabilmi''tir. Bunlardan 15.000 ''' 20.000 makro fungus iken 60.000 ''' 65.000 ise mikrofungustur. Yery''z''ndeki 80 bin mantardan 112 mantar''n alerjik reaksiyonlara neden oldu''u saptanm''''t''r. Bunlardan da 50 mantara atmosfer ''al''''malarda daha fazla rastlanm''''t''r (Acremonium, Agrocybe, Alternaria, Ascobolus, Aspergillus, Boletus, Botrytis, Cercospora, Chaetomium, Cladosporium, Coprinus, Curvularia, Cylindrocladium, Dictyosporium, Didymella, Drechslera, Epicoccum, Exosporium, Fusarium, Ganoderma, Helminthosporium, Leptosphaeria, Melanomma, Melanospora, Monilia, Mucor, Mycelia, Myrothecium, Nigrospora, Oidium, Paraphaeosphaeria, Penicillium, Periconia, Peronospora, Pithomyces, Pleospora, Puccinia, Rhizopus, Rhodotorula, Scopulariopsis, Sporormiella, Stemphylium, Tetracoccosporium, Torula, Trichoderma, Ulocladium, Ustilago, Venturia ve Xylaria (28-30).
2.1.1. Mantar h''cresi
Canl''lar''n be''inci ''lemini olu''tururlar. ''karyotik mikroorganizmalard''r. E''eysiz veya e''eyli ''reme yetenekleri mantarlar''n tan''mlanmalar'' ve s''n''fland''r''lmalar'' a''''s''ndan ''nem arz etmektedir. Sitopl''zma zar'' yap''sal olarak insan sitopl''zma zar''na benzerlik g''stermektedir. Bu yap''sal benzerlikten dolay'' mantar tedavisinde kullan''lan ila''lar, insan h''cresi ''zerine de toksik etki yapabilmektedir. Klorofil i''ermemeleri ile y''ksek bitkilerden ayr''lmaktad''r. Spor, konidiyum ve filamat''z yap''lar olu''tururlar. H''cre duvar''na sahip olmalar''yla h''cre duvar'' olmayan hayvan h''crelerinden ayr''l''rlar. Bakteri h''cresindeki peptidoglikana kar''''l''k, mantar h''cre duvar''nda glukaganlar, mannanlar, kitin ve di''er karma''''k yap''lar bulunmaktad''r. (3).
Mantarlar, morfolojik yap''lar''na g''re maya ve k''f olmak ''zere iki grupta incelenir. Baz'' mantarlar ise do''al ortamlarda k''f, insan v''cut ''s''s''nda (37 ''C) maya ''eklindedir. Is''ya ba''l'' olarak yap'' de''i''tiren bu mantarlara dimorfik mantarlar denilmektedir. K''f ''eklinden maya ''ekline d''n''''mesi ortamdaki basit ''ekerlerin ''ok''a bulunmas''na, ortam ''s''s''n''n y''kselmesine, organik nitrat kayna''''n''n varl''''''na ve sistein gibi s''lfidril gruplar''n varl''''''na ba''l'' olabilmektedir (3).
Filament''z yap''l'' mantar k''f''n temel yap'' birimine t''p''ms'' bir yap''ya sahip olan hif denilmektedir. Hif toplulu''una ise misel denilmektedir. Miselin besi ortam''ndaki g''r''n''mlerine ise koloni ad'' verilmektedir. Baz'' k''flerde hifler enine b''lmelerle b''l''nm''''t''r. Bu enine b''lmelere de septum denilmektedir (3).
Tomurcuklanan mantar mayalar tek h''creli mantarlard''r. Tomurcuklanma veya ortadan ikiye b''l''nme ile ''o''almaktad''r. Baz'' mayalar da hem tomurcuklanma ile hem de ikiye b''l''nerek ''o''almaktad''r. Bu ''ekilde olu''an h''crelere artrokonidiyum denilmektedir. Klinik ''nemi olan mayalar''n bir''o''u yuvarlak yap''dad''rlar. Nadiren uzam'''', ''i''e veya ''''gen ''ekilli olabilirler (3).
2.2. Mantarlar Nas''l ''rerler
Mantarlar e''eysiz veya e''eyli olarak ''reyebilmektedirler. ''reme ''ekilleri mantarlar''n s''n''fland''r''lmas''nda ''nemlidir. Sporlarla ''o''alan mantarlar ayn'' anda hem e''eysiz hem de e''eyli konidiyumlar olu''turabilirler (3).
2.2.1. E''eysiz ''reme
Tek bir ana h''crenin mitoz b''l''nmesi ile olu''maktad''r. E''eysiz ''reme bi''iminde vegetatif mantar h''cresinde hacim ve kitlece bir art'''' g''zlenmektedir. Koloni b''y''r, hif say''s'' artar ve e''eysiz ''o''alma ''zelli''i g''steren yap''lar meydana gelir. Yap''lar'' y''n''nden e''eysiz h''creler, talik konidiyumlar ve sporangiyosporlar olmak ''zere iki tiptirler. Talik konidiyumlar da ''ekil y''n''nden klamidyokonidiyum ve artrokonidiyum olarak ikiye ayr''lmaktad''r (3). Blastik konidiyumlar ise mayalarda, Aspergillus ve Penicillium, gibi k''flerde g''r''len e''eysiz konidiyumlard''r. Bunlar d''''''nda mikro ve makrokonidiyumlarda e''eysiz yap''lar i''ersinde yer almaktad''r. (3).
2.2.2. E''eyli ''reme
''ki uyumlu mantar h''cresinin bir araya gelmesi, haploit n''kleuslar''n karyogami ve ''ekirde''in b''l''nmesi ile n kromozomlu h''cre olu''umu evrelerinin t''m'' e''eyli ''remeyi olu''turmaktad''r. Mantarlar''n tan''mlanabilmesi i''in e''eyli sporlar''n yap''s''n''n bilinmesi ''nemlidir. T''bbi ''nem arz eden mantarlarda askospor, bazidiyospor ve zigospor olu''umu ile sonu''lanan e''eyli ''reme g''r''lmektedir (3).
2.3. Mantarlar''n S''n''fland''r''lmas''
Mantarlar''n birbirinden ayr''lmas''n'' sa''layan yap''lar'', ya''am d''ng''leri, e''eyli ''reme bi''imleri ve baz'' fizyolojik ''zelliklerine g''re s''n''fland''r''lmaktad''r. E''eyli ''reyemeyen mantarlar''n t''m'' Deuterumycota s''n''f''nda incelenmektedir. E''eyli ''reyebilen mantarlarda ise Zygomycota, Ascomycota ve Basidiomycota s''n''flar''nda incelenmektedir (3).
2.4. Mantarlar''n ''remesini Etkileyen Fakt''rler
Mantarlar''n ''remesini etkileyen fakt''rleri ''reme h''zlar'', ''s''n''n etkisi, Ph'''''n etkisi ve oksijenin etkisi olarak belirtebiliriz (3).
2.4.1. Mantarlar''n ''reme h''zlar''
Mayalar besi ortam''nda 24 saatte koloni olu''turabilecek ''ekilde h''zla ''reyebilmektedir. K''fler ise; bir''ok bakteriden yava'' Mycobacterium gibi ge'' ''reyen bakterilerden h''zl'' ''reyebilmektedir. K''flerin ''reme h''zlar'' genel olarak ''ok de''i''kendir (3).
2.4.2. Is''n''n etkisi
Mantarlar mezofil organizmalar olup 10-40 ''C''' de ''reyebilmektedir. Optimal ''reme ''s''lar'' 25-35 ''C'''dir. Baz'' mantarlar s''cakl''k de''i''imlerine uyum g''sterebilmeleri nedeniyle ''reme ''s''lar'' farkl''l''klar g''stermektedir. S''cakl''k de''i''imlerine uyum g''sterebilen mantarlara en iyi ''rnek Aspergillus fumigatus'''tur. Baz'' mantarlar ise 10 ''C alt''nda ''reyebilir ve so''uk ortamlarda saklanan besinler i''in kontaminantt''rlar (3).
2.4.3. Ph''' n''n etkisi
Mantarlar''n h''cre zar''ndaki iyon al''''veri''i ve enzim etkinli''i gibi metabolizma i''levleri ortam''n pH'''s''ndan etkilenmektedir. Mantarlar pH 2-9 s''n''rlar''nda ''reyebilmektedirler. Ancak ''o''u mantar asit ortamlarda iyi ''remesine kar''''n en uygun ''reme pH''''' 6,8-7 dir (3).
2.4.2. Oksijenin etkisi
Mantarlar aerop mikroorganizmalard''r. Klinik ''rneklerin ta''''nmas'' ve k''lt''r'' her zaman aerop ko''ullarda yap''lmal''d''r (3).
2.6. Alerjik Baz'' Mantar Cinslerinin ''zellikleri
2.6.1. Aspergillus
Do''ada yayg''n olarak bulunan Aspergillus Eumycetes grubunda yer almaktad''r. Aspergillus cinsi i''erisinde 200 '''e yak''n t''r bulunmaktad''r. ''nsan enfeksiyonlar''nda rol oynayan t''rleri A.fumigatus, A.flovus, A. niger, A.terreus dur. Ayr''ca baz'' t''rleri aflatoksin ''retebilmektedirler (31). Zehirlenme, onychomikoz, dermatofit, solunum yolu hastal''klar'', aspergillozis, ast''m, alerjik rinit, hypersensitisit pneumonitis enfeksiyonu, diare gibi sa''l''k sorunlar''na neden olabilmektedirler. Alerjen, toksik, mutajen, teratojen ve kanserojendirler (32-34). De''i''ik uzunluklarda olan konidiyoforlar'' y''zeyleri dikensi veya p''rt''kl'' ''''k''nt''l''d''rlar. Konidiyoforlar, u'' k''s''mlar''nda vezik''lleri ve vezik''llerin ''zerinde de bunlar'' kaplam'''' sterigmalar'' vard''r. Sterigmata ''ift veya tek olup keseci''i ''rterek t''m y''nlere uzayabilmektedir (35). Ayak h''creleri geni''lemi'', kal''n ''eperli, ''zelle''mi'' hif h''creleridir. Konidiyoforlar ayak h''crelerinde dik olarak geli''ebilmektedir (36). Koloniler 2-4 g''n i''inde geli''ebilmektedir. Koloni ''zellikleri ye''il, kahverengi, siyah, sar'' gibi de''i''ebilen renklerde kadifemsi, pudrams'', y''n''ms'' ''rg''de olabilmektedir. Koloni taban'' ten rengi, beyaz, bej, k''rm''z'' kahverengiden sar''ya kadar de''i''en renklerde olabilmektedir (31,35).
2.6.2. Alternaria
K''lt''rde sporlanan Alternaria t''rleri k''sa s''rede sporlanma yeteneklerini kaybetmektedirler. Koloniler genellikle koyu siyah''ms'', gri, kahverengi gibi de''i''ik renklerde olabilmektedir. Miselyum k''smen y''zeysel veya bat''k, hifler kahverengi, zeytinimsi kahverengi veya renksizdirler. Bazen stroma olu''abilmektedir. Konidiyofor koyu renklidir. B''lmeli, belirsiz, dals''z veya dall'' oldu''unda u''ta tek por vard''r. Bu pordan da tek bir konidi olu''maktad''r. Ayr''ca u''taki h''crenin pora lateral pozisyondaki bir b''lgesinden uzamas'' sonucu genikulat olabilmektedir. Konidiler akropetal ''ekilde olabilece''i gibi tek tek daha s''k olarak basit veya dall'' zincirler meydana getirmektedirler (37,38). Alternaria alerjen ve toksiktir. Ast''m, nefrotoksik, hepatotoksik, hemorajik ve akci''er enfeksiyonlar'' gibi sa''l''k sorunlar''na neden olabilmektedir (32-34).
2.6.3. Cladosporium
Koyu renkte b''lmeli hifler ve de''i''ik uzunluklarda, dallanan konidiyoforlar g''r''lebikmetedir. Koloniler ortalama 7 g''nde geli''mektedir. Koloni y''zeyleri siyah, ye''ilimsi veya kahverengidir. K''sa, kedifemsi bir mi''el ile ''rt''lm''''t''r. Zamanla koloni daha engebeli ve kabar''k g''r''n''me d''n''''mektedir. Koloni tabanlar'' siyaht''rlar (35). Pigmentli, dik, a''aca benzer blastospor zincirlerden olu''mu'' konidiyoforlar Cladosporium i''in belirgin bir ''zelliktir. Cinsin tipini belirlemek genellikle sadece konidiler ile yap''labilmektedir. Konidilerinde ''ok belirgin konidi ''''k''nt''lar'' bulunmaktad''r. Organik at''klar ''zerinde yayg''n olarak g''r''lmektedir. Ayr''ca bir''ok konak'''' ''zerinde ya''ayan parazit bir''ok t''r'' de vard''r (39). Cladosporium alerjendir ve chromoblastomycosis gibi sa''l''k sorunlar''na neden olabilmektedir (32-34).
2.6.4. Penicillium
Dar ve b''lmeli hifler g''r''l''r. Hifler renksiz ya da parlak renkte olabilir. D''zensiz da''''lm'''' olan hifler yo''un miselyum olu''turabilmektedir (40). Konidiyoforlar dallanm'''' veya dallanmam'''' olabilmektedir. Konidioforlarda metula ad'' verilen ikincil dallanmalar g''r''l''r. ''i''e bi''iminde sterigmata ve sterigmatan''n ta''''d'''''' yuvarlak konidiumlar''n olu''turdu''u ve dallanma g''stermeyen zincirler metula ''zerinde bulunur. Bu zincirler f''r''a g''r''n''m''nde olabilmektedir (35). Koloniler 4-6 g''nde geli''ebilmektedir. Koloni kenar'' ''ok belirgin ve konidiyoforlar farkl''la''mam''''t''r. Koloni y''zeyi ba''lang''''ta beyaz olup zamanla mavi-ye''il, gri-ye''il, gri-mavi, kahverengi renklerde olup pudrams'' bir g''r''n''m almaktad''r (35,40). Penicillum alerjik ve toksiktir. ''e''itli alerjik ve n''rotoksik sa''l''k sorunlara neden olabilmektedir (32-34).
2.6.5. Rhizopus
Koloniler 2-4 g''nde geli''ebilmektedir. ''effaf havai misel stolon ve pigmentli rizoid olu''abilmektedir. Sporangiyumlar ''ok sporlu ve apofizli olabilmektedir. Rizoidli nodlar''n olu''umu Rhizopus'''a ''zg'' bir ''zelliktir. Sporlar''n serbest kalmas''yla birlikte apofizler genelde bozulmaktad''r. Sporangiosporlar sivri u''lu, a''''k kahverengi, elipsoidal, bir''ok t''rlerde sitriatt''r. Koloni beyaz, gri olabilmektedir. Koloni taban'' ise a''''k renkte olabilmektedir (36,39). Rihizopus alerjen olup mucorosis inimonune gibi sa''l''k sorular''na neden olabilmektedir (32-34).
2.6.6. Fusarium
Koloniler 2-4 g''nde geli''ebilmektedir. B''lmeli hiflere sahiptirler. Sporlanma iki ''ekilde g''r''lmektedir. Dallanmayan ya da dallanan konidiyoforlar''n ucunda kano bi''iminde ''ok b''lmeli, b''y''k ve farkl'' y''nlerde dizilim g''steren makrokonidiumlar ''eklindedir. Dallanmayan konidiyoforlar ''zerinde k''sa, yumurtams'', tek g''zeli, tek veya gruplar olu''turan mikrokonidumlar ''eklindedir (35). Soluk ya da renkli olabilmektedir. Ke''emsi havai misellere sahiptirler. Basitonoz ''ekilde dallanan konidiyoforlara sahiptirler. Konidiler genelde yap''''kan ba''lar olu''turmakta, orak ''eklinde, tek veya ''ok b''lmeli olabilmektedir. Apikal h''creler genelde gaga ''eklinde olabilmektedir (36,39). Koloniler ba''ta beyaz pamu''umsu g''r''n''mdedir. Zamanla koloni ortas''nda pembe ya da mor bir renk belirmektedir. Koloni ''evresi a''''k tonlardad''r. Beyaz kalabilece''i gibi ten rengine de d''n''''ebilmektedir. Koloni taban'' a''''k renktedir (35). Fusarium alerjik ve toksiktir. G''z, deri, t''rnak enfeksiyonu, hemorrajik hastal''k tablosu gibi sa''l''k sorunlar''na neden olabilmektedir (32-34).
2.6.7. Acremonium
Koloniler ortalama 7 g''nde geli''ebilmektedir. Koloni ''effaft''r. Miseller ince ve bu miseller ''zerinde geli''en basit, ototrofi, '''biz''' ''eklinde ki fiyalidler Acromonium'''a ''zg'' bir ''zelliktir. Konidiler tek veya iki h''creli, pigmentli ya da ''effaf, yap''''kan zincirler halindedir. Koloniler gri, a''''k kahve, ye''il gibi renklerde olabilmektedir. Koloni etraf'' genelde a''''k renklidir. (36). Acremonium alerjendir. T''rnak ve kornea enfeksiyonlar''na neden olabilmektedir (32-34).
2.6.8. Trichoderma
Koloniler 1-2 g''nde geli''ebilmektedir. Ba''ta y''zey d''z tamamen ''effaf veya su beyaz'' ''eklindedir. Zamanla kompakt ''ekilde yumak''''klar geli''mektedir. Koloni ye''ilin de''i''ik tonlar''nda ya da beyaz renklenme g''r''lmektedir. Pigment besi ortam''na yay''lmaktad''r. Koloni alt'' de''i''memektedir. Trichoderma t''rlerin baz''lar''nda Hindistan cevizi kokusu hissedilmektedir. B''lmeli, ''effaf, d''z ''eperli, ''ok dall'' hifler g''r''lebilmektedir. Halka ''eklinde belirgin ve gev''ek ''ekilde yumaklar halinde konidia olu''abilmektedir. Fiyalidler armut ya da ''i''e ''eklindedir. Konidiler yap''''kan fiyalokonidi ''eklindedir (40). Trichoderma alerjen ve toksiktir. Alerjik rahats''zl''klara ve zehirlenmeye sebep olabilmektedir (32-34).
2.6.9. Epicoccum
Koloniler ortalama 7 g''nde geli''ir. Kal''n b''lmeli hiflere sahiptirler. Hiflerin ard'' ard''na dallanmas''yla s''k bir yap'' olu''turan konidiyofor k''meleri g''r''lmektedir. Konidiumlar yuvarla''a benzer bi''imde, y''zeyleri ''o''unlukla si''il g''r''n''m''nde p''rt''kl'', ''ok b''lmeli ve siyah ya da koyu kahverengidirler. Miseller sel''loz ve kitin i''erebilmektedir. Koloni taban'' k''rm''z'' renktedir. Koloni esmer k''sa y''zey mi''elli ya da sar'', kahverengimsi bol y''zey mi''elli olabilmektedirler. Agara turuncu, k''rm''z'', siyah, sar'' ya da kahverengi rengi yayabilmektedirler (35). ''e''itli pigmentli veya pigmenti olmayan antibakterial ve antifungal bile''ikler ''retebilirler. Bu antimikrobiyal bile''ikler, mantar ve toprakta bulunan bakterilere kar'''' etkili oldu''u bildirilmi''tir (41,42).
2.6.10. Mucor
Direnci d''''''k ki''ilerde uzun s''re kortikosteroid ve ''e''itli antibiyotik kullananlarda fikomikoza neden olabilmektedirler. ''zellikle hastane laboratuar ortamlar''nda s''k bula''abilmektedir. Hifler b''lmesizdirler. Hava miselleri kabar''k ince y''n g''r''n''m''ndedir. ''o''unlukla dallanan, uzun, i'' k''s''mlar''nda yuvarlak ve i''leri dolu sporangioforlar g''r''lmektedir. Bu sporangioforlar''n duvarlar'' kolayca ''atlayabilmektedir. Yumurtams'' ya da yuvarlak ''ekilli sporlar ''evreye yay''labilmektedir. Rizoitleri yoktur. Koloni ortalama 4 g''nde geli''ebilmektedir. Koloni taban'' beyazd''r. Koloniler besi ortam'' y''zeyini kaplayan beyaz mi''el ''eklindedir. Beyaz mi''eller zamanla gri renge d''n''''ebilmektedir (35). Mucor alerjendir. Zygomycosis, mucorozis, beyin, g''z, deri enfeksiyonlar'' gibi sa''l''k sorunlar''na neden olabilmektedir (32-34).
2.6.11. Phoma
Phoma t''rleri nadiren insanlarda enfeksiyona neden olmaktad''rlar. Konidia ovaldir. Konidia ile y''zeyi ''zerinde tek veya daha fazla a''''kl''''a sahiptir. Koloni orta d''zeyde geli''ebilmektedir. Ba''lang''''ta renksizdir. Zamanla besi ortam''na yay''lan pembe, zeytin ye''ili, gri- beyaz, siyah, kahverengi ''e''itli renklerde kadife bi''iminde olabilir. Phoma alerjendir. Phacohyphomycsis, deri, derialt'', kornea gibi sa''l''k sorunlar''na sebep olabilmektedir (32-34,43).
2.6.12. Chaetomium
''nsanda nadir olarak patojendir. Chaetomium cinsinin 180'''den fazla t''r'' bilinmektedir. Bir''o''u sel''lozca zengin olan ''al'' ve otlar''n, k''''''t gibi ''r''nlerini par''alayarak mineralsize etmede rol oynayabilmektedir. Sel''loz bile''iklerini ''eker ve fosfat bile''iklerine d''n''''t''ren Aspergillus gibi mantarlar''n varl'''''' Chaetomium'''lar''n geli''mesini uyarabilmektedir. Yumurtams'' ya da toparlak, bir taraf''nda ostiyol'' bulunan ve etraf''nda sa'' ''eklinde feolid b''lmeli hifler uzayan peritesyumlar i''inde, ekseri limon bi''iminde zeytin kahverengi olabilmektedir. T''ylerle kapl''d''r. Miseller genellikle halata benzeyen konglomera k''tleler halinde geli''ebilmektedir (44). Tip 1 alerjiye ve ''e''itli enfeksiyonlara neden olabilmektedir. Beyin apsesi, peritonit ve onikomikoz gibi sa''l''k sorunlar''na da neden olabilmektedir (45,46).
2.7. ''nceki ''al''''malar
Delfino ve ark. (1997), g''nl''k ast''m ''iddetinde atmosferdeki mantar spor yo''unlu''unun etkisini ara''t''rm''''lard''r. G''ney Kaliforniya'''daki y''ksek yerlerde ya''ayan 9 – 46 ya'' aras'' 22 ast''m hastas'' 8 hafta boyunca (9 May''s – 3 Temmuz 1994) takip etmi''lerdir. Sonu'' olarak, mantar sporlar'', baz'' ast''ml'' hastalar''n g''nl''k solunumunda etkili olabildi''ini belirtmi''lerdir (47).
''lhan ve Asan (2001), Eski''ehir y''resinin Tah''l tarlalar''nda toprakla ta''''nan k''fleri incelemi''lerdir. ''al''''mada 11 cins (Alternaria, Aspergillus, Clodosporium, Gliociadium, Microdochium, Popularia, Penicillium, Rhizopus, Talaromyces, Trichoderma, Verticillium) ve 28 t''r tan''mlam''''lard''r (48).
Mezzari ve ark.(2002), Brezilya Rio Grande Do Sul, Porto Allegro ilindeki atmosfer kaynakl'' mantarlar'' ''al''''m''''lard''r. ''al''''may'' Rotor od ''rnekleme y''ntemiyle yapm''''lard''r. ''al''''mada askosporlar''n yo''unlu''unu (%50.49), Clodosporium (%17.86), Aspergillus/Penicillium (%15.03), basidiosporlar (%3.84), Helminthosporium (%2.49) ve nadiren Botrytis (%1.22), Alternaria (%1.19), k''fler (%0.90), Culcuvaria (%0.87), Nigrospora (%0.61) ve Fusarium (%0.08) oranlar''nda tespit etmi''lerdir. (49).
Kashef ve ark. (2003), Shiraz'''daki alerjik rinitlerin olu''umunda aeroalerjenlerin etkisini ara''t''rm''''lard''r. ''al''''ma, Motahari alerji klini''ine ba''vurmu'' kronik riniti olan toplam 212 hasta ile a''a''lar'', otlar'', yabani otlar'', k''fleri i''eren yayg''n alerjen ekstraktlar'' ile deri testi yapm''''lard''r. ''al''''mada hastalar''n %75.7'''si en az bir alerjene duyarl'' oldu''u bildirilmi''tir. Shiraz'''daki alerjik riniti olan hastalardaki duyarl''l''''''n en b''y''k neden'''inin polenler oldu''u sonucuna varm''''lard''r. (50).
Turgut ve ark.(2003), ''zmir de alerjen duyarl''l''k oranlar''n'' ''al''''m''''lard''r. ''al''''mada, ''zmir ve ''evresinde alerjen duyarl''l''k yay''l''m''n''n belirlenmesi, atopi ile ast''m ili''kisinin saptanmas''n'' ama''lam''''lard''r. ''al''''ma sonucunda, ''zmir ve ''evresinde alerjik ''ik''yetlere en ''ok polenlerin ve ev tozu akarlar''n''n neden oldu''unu tespit etmi''lerdir. (51).
Kasprzyk ve ark. (2004), Rzeszow atmosferindeki mantar sporlar''n'' ''al''''m''''lard''r. ''al''''ma sonucunda, Alternaria, Botrytis, Clodosporium, Drechslera, Epicoccum, Ganoderma, Pithomyces, Polythrincium, Stemphylium, Torula cinslerini tan''mlam''''lard''r. Sonu''lar Kruskal-Wallis ve Torula testleri kadar iyi olan x'' testi ile yap''lm''''t''r. Sporlar t''m y''l boyunca atmosferde olmas''na ra''men maximum seviyeye Temmuz ve A''ustos aylar''nda ula''''ld''''''n'' bildirmi''lerdir (52).
Asan, (2004), T''rkiye'''den rapor edilen Aspergillus, Penicillium ve ba''lant''l'' t''rlerle ilgili ''al''''mas'' sonucunda; T''rkiye'''deki en yayg''n t''rlerin Aspergillus niger, A.flavus, A.fumigatus, A.versicolor ve Penicillium, Chrysogenum oldu''unu bildirmi''lerdir. Yap''lan yay''nlara g''re 365 t''r T''rkiye'''nin farkl'' b''lgelerinden kaydedilmi''tir (53).
Yaz''c''o''lu ve ark. (2004), ast''ml'' ve kontrol ''ocuklar''n i'' ortam havan''n mantar spor yo''unlu''unu ve etkilerini ara''t''rm''''lard''r. ''al''''ma sonucunda kontrol ''ocuklara g''re ast''ml'' ''ocuklar''n evlerindeki mantar spor yo''unlu''unu y''ksek bulmu''turlar. En ''ok izole edilen cins ise Cladosporium''' dur (54).
Peternel ve ark. (2004), A''ustos 2002 ve A''ustos 2003 aylar''nda, Cladosporium spp. Ve Alternaria spp. Sporlar''n''n Zagreb atmosferindeki spor yo''unlu''unu ve meteorolojik fakt''rler aras''ndaki ili''kiyi ara''t''rm''''lard''r. ''al''''ma sonucunda, hava durumunun iyi oldu''u 2003 A''ustosun da Alternaria ve Cladosporium sporlar''n''n 2002'''nin ayn'' ay''n yo''unlu''undan 3-4 kat daha fazla oldu''unu belirtmi''lerdir (55).
Sar''ca ve ark. (2005), Sonbahar mevsiminde iki ''rnekleme metodu kullanarak Edirne'''nin do''usunda havayla ta''''nan mantar yo''unlu''unun belirlenmesini ama''lam''''lard''r. Hem g''nd''z hem de gece vakitlerinde mantar yo''unluklar''n''n farkl''l''k g''sterebilece''ini ara''t''r''lm''''lard''r. ''al''''mada toplam 800 mantar kolonisi cins d''zeyinde tan''mlam''''lard''r. Cladosporium, Alternaria, Penicillium ve Trichoderma'''n''n en bask''n cinsler oldu''unu bildirmi''lerdir (56).
Fang ve ark. (2005), ''in'''de, Beijing ''evresindeki atmosfer kaynakl'' mantarlar'' ''al''''m''''lard''r. Beijing ''ehrinin havas''ndaki 1 y''ll''k ''al''''ma s''resince takip edilmi''lerdir. Mantar ''rneklemesi her ay''n 3 ard''''''k g''n'' boyunca g''nde 3 kez 3 dakika boyunca FA-1 ''rnekleyicisi ile 3 ''rnekleme b''lgesinden yap''lm''''t''r. Yaz ve sonbahar mevsimlerinde y''ksek yo''unluklarda, ilkbahar ve k'''' mevsimlerinde d''''''k yo''unluklarda olan RCEES (Research Center for Eco-Environmental Sciences) ve BBG (Beijing Botanical Garden)''' de farkl'' mevsimlerdeki mantar seviyesinin ''nemli oldu''u belirtilmi''tir. ''al''''mada 40 t''r'' i''eren 14 cinsi tan''mlam''''lard''r. Mantarlar''n %50'''sini kapsayan en bask''n cinsin Penicillium oldu''unu belirtmi''lerdir (57).
Denning ve ark. (2005), mantarla birlikte ast''m ''iddetinin ili''kisini ve olabilecek patojenik mekanizmalar'' tart''''arak epidemiyolojik kan''tlar'' ara''t''rm''''lard''r. Alternaria, Aspergillus, Cladosporium ve Penicillium t''rlerini i''eren i'' ve d'''' ortam veya her ikisinde bulunabilen bir''ok hava kaynakl'' mantar ast''m ''iddetiyle ili''kili oldu''unu belirtmi''lerdir. (58).
''etinkaya ve ark. (2005), Afyon atmosferinde bulunan atmosfer kaynakl'' mantar sporlar''n izlenmesini ama''lam''''lard''r. ''al''''ma sonucunda 22 mantar cinsini tespit etmi''lerdir (59).
Lee ve ark. (2006a), i'' ve d'''' ortam da hava kaynakl'' 6 evdeki mantar yo''unlu''unu ''al''''m''''lard''r. ''al''''mada Button Personel Aerosol Inhalable Sampler ile 24 saat ''rnekleme s''resince i'' ve d'''' ortamdaki hava kaynakl'' mantarlar'' tan''mlam''''lard''r. ''al''''ma sonucunda 37 mantar cinsini tespit etmi''lerdir. En yo''un mantar Cladosporium i'' ortamda %38 ve d'''' ortam da %33, bunu takiben Penicillium % 21, Aspergillus % 9, oldu''unu belirtmi''lerdir (60).
Galante ve ark. (2006),Venezuela''' deki mantarlara kronik solunum alerjisi oldu''u bilinen b''lgedeki 10 hastada i'' ve d'''' ortam mantar seviyesini ara''t''r''lm''''lard''r. Prict testi, ''zellikli IgE serum seviyesi ve devaml'' alerjik rinit ''iddeti ile ''evredeki mantarlarla ili''kisi belirlenmi''tir. Yaln''z devaml'' alerjik rinit ''iddeti ile d'''' ortamdaki mantar miktar'' aras''ndaki ili''ki ''nemli bulunmu''tur (61).
''mal'' ve ark. ( 2008), ''orum atmosferinde ki alerjen mantarlar'' incelemi''lerdir. ''al''''ma sonucunda toplam 23 cins tespit etmi''lerdir. Yo''unluklar''na g''re Aspergillus spp. % 23.15, Cladosporium spp. %21.30, Penicillium spp. %11.11, Ulocladium spp. %10.18, Alternaria spp. % 5.55, M.Steril spp. % 5.55 ''eklindedir. Bu cinslerin tamam'' ''orum ili mantar floras'' i''in yeni kay''tlar oldu''unu belirtmi''lerdir (62).
Abdel Hameed ve ark. (2009), Atmosferde ki mikroorganizmalar''n durumu; hava kirlili''i, insan faaliyetleri, meteorolojik ve mevsimsel fakt''rler, s''r''m kaynaklar''n''n d''nemleri ve bitki t''r'' gibi fakt''rlere ba''l'' olarak, zamana ba''l'' de''i''im g''sterebilece''i belirtilmi''lerdir. ''al''''mada, Aspergillus, Penicillium, Alternaria ve Cladosporium cinslerinin dominant oldu''u bildirilmi''lerdir (63).
Ianovici ve Tudorica (2009), Romanya'''n''n Timisoara ''ehrinde yap''lan aerobiyolojik ''al''''mada Cladosporium spp. Drechslera/Helminthosporium spp. Alternaria spp. Ve Epicoccum spp. major fungal sporlar''n oldu''u bildirilmi''lerdir (64).
K''rba'' ve ark, ( 2010) Elaz'''' atmosferindeki mantar floras''n'' ara''t''rm''''lard''r. Elaz'''' ilin de 5 farkl'' b''lgesinin ev d'''''' havas''nda analiz edilen toplam 360 plakta; 17 cinse ait 45 t''r''n geli''ti''ini g''zlemlemi''lerdir. En s''k ''reyen ilk be'' koloninin; Penicillium spp. Cladosporium spp. Alternaria spp. Aspergillus spp. ve M.Sterilia oldu''unu belirtmi''lerdir. Mantar yo''unlu''unun farkl''l''k g''stermesinin nedeni olarak; ortam ve ''evre ko''ullar'', n''fus yo''unlu''u ve aktiviteleri, hava de''i''imleri oldu''unu bildirmi''lerdir (65).
Haliki-Uztan ve ark., (2010), yapt''klar'' ''al''''mada 17 mantar cinsi belirlemi''lerdir. Bu cinslerin meteorolojik parametreler ve klinik bulgularla ile ili''kisini ara''t''r''lm''''lard''r. ''al''''mada, Penicillium %35,93, olarak Aspergillus %20,31, Alternaria %10,93 ve Cladosporium %4,68 olarak tespit etmi''lerdir (66).
K''z''lp''nar ve Do''an (2011), 2003-2004 y''llar'' boyunca ''amkoru (''aml''dere-Ankara) atmosferinde bulunan Cladosporium ve Alternaria sporlar''n''n y''ll''k da''''l''m''n'' incelemi''lerdir. Spearman ilgile''im analizine g''re Alternaria ve Cladosporium'''a ait spor say''lar'' s''cakl''k ve r''zg''r h''z'' ile ''nemli pozitif ili''ki g''stermi'' ancak ya'''''' ile aras''nda bir ili''ki olmad''''''n'' bildirmi''lerdir (67).
Thirumala (2012), Karnataka'''da gravimetrik y''nteme g''re yap''lan ''al''''mada, Alternaria, Aspergillus, Cladosporium, Fusarium, Mucor, Penicillium, Rhizopus cinslerini tespit etmi''lerdir (68).
Kiranmai Reddy ve Srinivas (2012), Visakhapatnam'''da gravimetrik y''ntem ile yapt''klar'' mevsimsel ''al''''mada, Curvularia, Cladosporium, Alternaria ve funguslar''n'' potansiyel alerjenler olarak bildirmi''lerdir (69).
Y''kselen ve ark. (2013). Adana atmosferindeki mantar spor yo''unluklar''n''n mete''orolojik fakt''rlerle de''i''imi ve elde edilen fungal eks''trelerin deri prick testinde kullan''m''n'' ara''t''rm''''lard''r. ''al''''ma sonucunda mantar yo''unluklar'', alerjik e''ik de''erinin ''ok ''zerinde oldu''u, bir''ok meteorolojik parametreden etkilenebildi''i, bunun yan'' s''ra, atmosferdeki mantarlardan elde edilen protein ekstrelerinin deri testlerinde kullan''m'', standart fungal allerjenler ile k''yasland''''''nda ba''ar''l'' oldu''unu bildirmi''lerdir (70).
Ota'' ve ark. (2014). Atmosfer kaynakl'' Aeroallerjen mantar sporlar''n''n yo''unlu''u ve mevsimsel da''''l''m''n'' ara''t''rm''''lard''r. ''al''''mada 33 mantar cinsine ait toplam 298.220 CFU k''f mantar'' izolasyonu yap''lm''''lard''r. ''zole edilen k''f''lerin %71.75'''i Cladosporium, %16.35'''i Penicillium, %6.31'''i Aspergillus, %3.42'''si Alternaria, %0.83''''' Fusarium olarak tan''m''lanm''''; di''er cinsler ise atmosferdeki sporlar''n %1.34'''''n'' olu''''turmu''tur. Mantar sporla''r''n''n yo''unlu''unun meteorolojik parametreler ile ili''kisine bak''l''d''''''nda ise; Alternaria, Cladasporium ve Fusarium spor miktarla''r''n''n s''cakl''k, nem ve r''zg''r ile istatistiksel olarak pozitif, Penicillium'''un negatif ilgile''im g''sterdi''ini tespit etmi''ler, Aspergillus'''un yaln''zca s''cakl''k ile pozitif ilgile''im g''sterdi''i saptam''''lard''r (71).