Zestawienie nazwiska Bruno Latoura z metafizyk” budzi” mo”e pewne kontrowersje. Latourowska teorii aktora-sieci ”czona jest raczej z metodologi” nauk spo”ecznych, a je”li ju” przedstawiania bywa w kontekstach filozoficznych, s” to zazwyczaj refleksje epistemologiczne zwi”zane z filozofi” nauki. Ameryka”ski filozof, Graham Harman, postuluje zmian” tego stanu rzeczy. Nie tylko odnajduje on w teorii Latoura dopracowany system metafizyczny, ale uwa”a tak”e, ”e to w”a”nie ten element jest najwi”kszym osi”gni”ciem intelektualnym francuskiego my”liciela. Osi”gni”ciem, kt”re tworzy podstawy dla Harmanowskiej filozofii zwr”conej ku przedmiotom, b”d”cej cz”ci” nurtu zwanego realizmem spekulatywnym.
Czym jest realizm spekulatywny?
Pr”ba skr”towego wyja”nienia czym charakteryzuje si” ca”y nurt filozoficzny jest oczywi”cie z g”ry skazana na niepowodzenie. Postaram si” jednak nakre”li” najwa”niejsze cechy realizmu spekulatywnego, gdy” tylko wtedy zrozumia”e mo”e si” sta”, dlaczego w”a”nie filozofia Latoura odgrywa w jego kontek”cie tak znacz”c” rol”.
Najwa”niejszym elementem owej filozofii jest pr”ba przekroczenia (lub chocia” krytycznego przepracowania) tego, co Quentin Meillassoux – jeden z najwa”niejszych reprezentant”w tego nurtu – nazywa korelacjonizmem. Korelacjonizm opiera si” na tezie, wed”ug kt”rej niemo”liwe jest wykroczenie poza korelacj” my”li i bytu. Jak pisze francuski filozof: ‘Korelacjonizm polega na dyskwalifikacji wszelkiego roszczenia do rozpatrywania sfer podmiotowo”ci i przedmiotowo”ci jako niezale”nych jedna od drugiej. Trzeba stwierdzi” nie tylko, ”e nigdy nie uchwycimy przedmiotu <<w sobie>>, oddzielonego od swej relacji do podmiotu; trzeba r”wnie” uzna”, ”e nigdy nie uchwycimy podmiotu, kt”ry nie by”by zawsze-ju” w relacji z jakim” przedmiotem’. Wed”ug filozofii korelacjonistycznych ‘ kt”rymi dla filozof”w reprezentuj”cych realizm spekulatywny s” zar”wno te zwi”zane z tradycj” kontynentaln”, jak i analityczn” ‘ byt ca”kowicie niezale”ny od my”l”cego o nim podmiotu nie mo”e by” przez ”w podmiot poznany. Nie mo”emy wi”c spekulowa” o ‘rzeczach samych w sobie’, gdy” w tej samej chwili, w kt”rej zaczynamy o nich my”le”, staj” si” one zale”ne od naszej ludzkiej podmiotowo”ci. Patronem owego ‘b”dnego ko”a’ korelacji jest bez w”tpienia Immanuel Kant. Wed”ug realist”w spekulatywnych to w”a”nie ‘przewr”t kopernika”ski’ Kanta zapocz”tkowa” panowanie korelacjonizmu, ustawiaj”c ludzki podmiot w samym centrum filozofii i oddzielaj”c ludzi od otaczaj”cego ich ”wiata przedmiot”w.
Mo”na powiedzie”, ”e to w”a”nie antropocentryzm filozofii korelacjonistycznych jest g”wnym zarzewiem krytyki ze strony realist”w spekulatywnych. Filozofowie ci pr”buj” bowiem ustanowi” tzw. ‘demokracj” przedmiot”w’, w kt”rej obiekty nie-ludzkie zyska”yby r”wne prawa ‘ przynajmniej na poziomie ontologicznym ‘ co ludzie. Mo”na wr”cz zasugerowa”, ”e pr”ba zdefiniowania przedmiot”w nie-ludzkich i wyt”umaczenia tego, jak wchodz” one w relacje jest g”wnym celem realizmu spekulatywnego. Warto tym samym zauwa”y” sp”jno” owego nurtu i innych wsp”czesnych trend”w w humanistyce, takich jak posthumanizm czy nowy materializm, kt”re staraj” si” zwr”ci” ku temu, co nie-ludzkie. Trzeba przy tym zaznaczy”, ”e to powszechne zainteresowanie nie wydaje si” by” po prostu wynikiem ‘zblazowania’ humanist”w, znudzonych analiz” ludzkich dyskurs”w i warto”ci, ale odnosi si” do faktycznych i aktualnych problem”w, kt”re w coraz wi”kszym stopniu maj” wp”yw na nasze cia”a i umys”y. Post”puj”ca automatyzacja wszystkich sfer ”ycia, zwi”kszaj”ca si” rola widocznych i ‘niewidocznych’ technologii, globalne ocieplenie i zwi”zane z nim apokaliptyczne scenariusze katastrof naturalnych – wszystkie te problemy ukazuj” kryzys ‘humanizmu’ rozumianego w duchu Rosi Braidotti jako: ‘…’. Filozofia pr”buj”ca przemy”le” kwesti” nie-ludzkich przedmiot”w tak”e z perspektywy metafizycznej jest niezb”dnym dope”nieniem wymienionych wy”ej refleksji. Wydaje si”, ”e ich ‘wsp”lne si”y’ mog” pom”c zrozumie” nasz zwi”zek z nowoczesnymi technologiami i natur” doby antropocenu bez popadania w tak cz”ste w tym kontek”cie skrajne wizje techno-fob”w i techno-utopist”w, b”d”ce w zasadzie dwoma stronami tego samego medalu.
ANT jako metafizyka
W”r”d koncepcji, kt”re nazwa” mo”na post-antropocentrycznymi, Latourowska teoria aktora-sieci z jej splotami ludzkich i nie-ludzkich czynnik”w, zajmuje z pewno”ci” poczesne miejsce. Nie dziwi wi”c fakt, ”e to w”a”nie ona jest punktem wyj”cia dla Harmanowskiej filozofii zwr”conej ku przedmiotom, kt”ry w swej ksi”ce Ksi”e sieci. Bruno Latour i metafizyka element po elemencie wyodr”bnia metafizyczne podstawy filozofii Latoura.
Podstawowym elementem owej metafizyki jest demokratyczne uniwersum aktor”w. W jej uj”ciu ”wiat sk”ada si” wy”cznie z aktor”w, a ka”dy z nich posiada tak” sam” podstaw” ontologiczn” – czy b”dzie to wirus grypy, podatek inflacyjny, prezydent Stan”w Zjednoczonych czy rycerz Jedi. Umiejscowienie w owej grupie tego ostatniego wydawa” mo”e si” problematyczne ‘ czy filmowy bohater faktycznie mo”e istnie” w taki sam spos”b jak wirus grypy? I czy taka intelektualna dezynwoltura nie przybli”a si” do sfery postmodernistycznego anything goes, od kt”rego Latour nieodmiennie si” od”egnuje? Odpowiedzi” b”dzie tutaj kwestia pr”by si”. Jak pisze Harman: ‘Fikcyjni bohaterowie i mity maj” mniej sojusznik”w, kt”rzy po”wiadczyli ich istnienie, ni” na przyk”ad kawa”ki w”gla. A zatem mo”liwa jest demokratyzacja rzeczywisto”ci przy jednoczesnym unikni”ciu raf konstrukcjonizmu spo”ecznego, na gruncie kt”rego wszystkie chwyty s” dozwolone’. Kwesti” rozstrzygaj”c” poziom si”y danego aktora jest wi”c ilo”, trwa”o” i r”norodno” sojuszy, kt”re zawiera on z innymi aktorami, ‘zmieniaj”c, przekszta”caj”c, zak”caj”c lub wytwarzaj”c’. Cho” rycerz Jedi z pewno”ci” mo”e robi” wszystkie rzeczy wymienione wy”ej, w g”wnej mierze b”d” si” one odnosi” do aktor”w ludzkich lub innych bohater”w fikcyjnych, podczas gdy wirus grypy b”dzie mia” za sob” ogrom sojusznik”w r”nego rodzaju – dowod”w naukowych, prob”wek, zainfekowanych ludzi i zwierz”t.
Mo”na wi”c powiedzie”, ”e metafizyka Latoura jest skrajnie relacyjna. To dzi”ki sojuszom aktorzy mog” rosn” w si”, to w zasadzie dzi”ki nim mog” oni w og”le istnie”. Nie oznacza to jednak, ”e proces wchodzenia w relacje przebiega bezproblemowo. Ka”da relacja, ka”dy kontakt z innym aktorem obarczony jest ryzykiem. Sojusze zmieniaj” si” z ka”d” chwil”. To, co kiedy” by”o symbolem nowoczesno”ci, mo”e sta” si” wstydliwym reliktem przesz”o”ci ‘ tak jak azbest, ‘cudowny materia’, kt”ry nie wytrzyma” konfrontacji z ludzkimi p”ucami. Co wi”cej, by przedmioty mog”y wej” ze sob” w relacje, potrzebna jest praca translacji. Niemo”liwy jest bezpo”redni kontakt jednej rzeczy z drug” ‘ do jego nawi”zania zawsze niezb”dny b”dzie ci”g mediator”w. By na w”asne oczy zobaczy” wirusa grypy, potrzebuj” mediatora – mikroskopu. Sam mikroskop te” jednak nie jest jednorodn” ca”o”ci”. Aby powsta”, potrzebne s” nie tylko wszystkie jego komponenty, ale tak”e praca ludzi, kt”rzy zar”wno fizycznie, jak i koncepcyjnie przyczynili si” do jego kreacji. Takie ci”gi relacji odkrywa” mo”na w niesko”czono”.
Cho” ka”dy aktor sk”ada si” z niesko”czonej liczby negocjuj”cych mi”dzy sob” komponent”w, mo”e jawi” si” nam jako sp”jna ca”o”. Taki przedmiot Latour nazywa czarn” skrzynk”. Gdy funkcjonuje ona bez zarzutu, zapominamy o tym, ”e tak naprawd” jest efektem niesko”czonej sieci sojuszy. Harman zwraca uwag” na podobie”stwo tej koncepcji do Heideggerowskiego ‘narz”dzia’, kategorii bardzo istotnej dla innej ksi”ki autorstwa ameryka”skiego filozofa, Traktatu o przedmiotach: ‘M”otki i wiert”a uobecniaj” si” nam przewa”nie dopiero wtedy, gdy si” zepsuj”. Wcze”niej wycofuj” si” do swoich podziemnych kryj”wek, odgrywaj”c swoje role w kosmosie bez pojawiania si” na scenie’. Cho” wida” tu faktyczne podobie”stwo, w metafizyce francuskiego my”liciela trudno odnale” fundamentaln” sfer” ‘podziemnych kryj”wek’, do kt”rych rzeczy ‘uciekaj’ przed naszym poznaniem. Wed”ug Harmana w filozofii Latoura panuje bowiem zasada irredukcji, wedle kt”rej niczego nie mo”na zredukowa” do niczego innego. Nie istnieje jaka” wewn”trzna istota, substancja, niepodzielna materia, z kt”rej sk”adaj” si” aktorzy. To relacje tworz” aktor”w. Nie ma nic poni”ej, ani ponad nimi. Je”li faktycznie rzeczy s” niepoznawalne, to nie dlatego, ”e posiadaj” jak” wewn”trzn” tajemnic”, ale dlatego, ”e praca, jak” trzeba by”oby w”o”y” w odkrycie wszystkich ich sojuszy, by”aby zbyt skomplikowana.
Latour i poza Latourem
Podsumowuj”c powy”szy wyw”d – uniwersum r”wnouprawnionych aktor”w ‘dzia”a’ poprzez relacje ustanawiane przy pomocy mediator”w. Harman zwraca tutaj uwag” na jeszcze jeden szczeg”lnie dla niego istotny aspekt. Cho” kwintesencj” Latourowskiej metafizyki jest relacyjno”, aktorzy s” wobec siebie w zupe”no”ci zewn”trzni. Nie ma w nich ”adnej potencjalno”ci relacji, w kt”re b”d” wchodzi”, dlatego te” potrzebni s” mediatorzy. Owa cecha prowadzi Harmana do nazwania filozofii Latoura ”wieckim okazjonalizmem. Jak
Wed”ug Harmana Latour nie tylko jest filozofem i metafizykem, ale tak”e wprowadza do filozofii my”l prze”omow”, wykraczaj”c” poza to, co osi”gni”to w filozofii w ostatnich paru dekadach. ”wiecki okazjonalizm Latoura pozwala wed”ug Harmana wyprowadzi” refleksj” o tym jak przedmioty mog” wchodzi” ze sob” w relacje bez ingerencji ludzkiego b”d” boskiego podmiotu.
Nie znaczy to jednak, ”e wszystkie elementy filozofii Latoura s” akceptowane przez Harmana i u”yte w jego filozofii zwr”conej ku przedmiotom. Podstawowy zarzut dotyczy ukrytej istoty rzeczy ‘ wed”ug Harmana przedmioty musz” posiada” jak” istot”, kt”ra nie jest r”wna w”a”ciwo”ciom, ani relacjom danej rzeczy. Wed”ug Harmana ta istota by”aby tym, co w”a”ciwie wycofuje si” z relacji. Zauwa”a on pewn” nie”cis”o”
Filozofia Harmana jest w pewnym sensie fuzj” my”li Latoura i Heideggera. Wielokrotnie on sam nazywa siebie w Latoria”skim duchu, mediatorem pomi”dzy tymi dwoma ”cie”kami refleksji.
W Nigdy nie byli”my nowocze”ni Latour opisuje reperkusje nowoczesnego podzia”u rzeczywisto”ci na ”wiat ludzi (kultury) definiowany przez arbitralne warto”ci i subiektywizm oraz ”wiat natury, definiowany przez twarde fakty i obiektywizm. Jak m”wi sam tytu” jego ksi”ki, projekt ten tak naprawd” nigdy si” nie uda”.