ALTI FAKT”R K”L”K KURAMI : D”R”STL”K-AL”AK G”N”LL”K
*Mertcan KIRKIK
Ki”ilikle ilgili yap”lan ara”t”rmalarda Be” Fakt”r kuram”n”n tekrar incelenmesiyle Lee ve Ashton taraf”ndan 6 Fakt”r Ki”ilik Modeli geli”tirilmi”tir. Lee ve Ashton”’n ABD, Almanya, Macaristan, ”talya, Kore ve Polonya gibi ”rneklemlerdeki s”fatlar” analiz etti”i ”al”malarda (PS”KOS”ZL”KSEL) ”zellikle yeni bir fakt”r olan H Fakt”r” elde edilmi”tir. Bu fakt”r D”r”stl”k-Al”ak g”n”ll”k olarak adland”r”lmaktad”r Bu fakt”r B”y”k Be”li Modelinde Uyumluluk olarak adland”r”lmas”na kar”n yeni ”al”malarda Uyumluluktan farkl” bir fakt”rde oldu”u bulunmu”tur.
Bunun haricinde 5 Fakt”rde Nevrotizm olarak ele al”nan fakt”r 6 Fakt”rde Duygusall”k (Emotionality) olarak isimlendirilir. Nevrotizm’den farkl” olarak bu fakt”rde Huysuzluk ve Sinirlik bu fakt”rde yer almaz. ”kincisi ise N fakt”r”nden farkl” olarak bu fakt”r genellikle olumlu tarafta duygusall”k ve hassasl”; olumsuz tarafta ise cesaret ve dayan”kl”l” i”ermektedir. Huysuzluk ve sinirlilik de HEXACO’da Uyu”abilirlik fakt”r” alt”nda incelenir. Di”er fakt”rler bak”m”ndan 6 Fakt”r 5 Fakt”r Modeli ile olduk”a benzerdir
Hexaco Envanteri
Lee ve Ashton taraf”ndan 6 Fakt”r Ki”ilik Modelini test etmek amac”yla geli”tirilmi”tir. T”rk”e’nin de yer ald” 27 farkl” dilde uygulamaya haz”r olarak geli”tirilen model, 60 maddelik k”sa form ve 100 maddelik uzun form olmak ”zere iki farkl” yap”ya sahiptir. Farkl” ”al”malara g”re , HEXACO modelini, ”e”itli davran”larda B”y”k Be”li’ den varsayans” % 5 – 15 daha fazla a”klamaktad”r(Ashton ve Lee, 2008a). D”r”stl”k Al”akg”n”ll”k fakt”r”yle birlikte yeni olu”turulan yap” ”u ”ekilde isimlendirilmi”tir:
‘ H (D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”k/ Honesty-humility),
‘ E (Nevrotizm/Emotionality),
‘ X (D”ad”n”kl”k/eXtraversion),
‘ A (Uyu”abilirlik/Agreeableness),
‘ C (Sorumluluk/Conscientiousness),
‘ (Deneyimlere A”kl”k/Openness to experience)
T”rk”ede D”r”stl”k -Al”ak G”n”ll”k
Hexaco’da Fakt”rlerin ve Alt Boyutlar”n Adland”r”lmas”
Tan”mlar
Uyumluluk boyutunda y”ksek puan alan ki”iler, yumu”ak kalpli, iyi huylu, g”venli, yard”msever, ba”lay”c”, saf ve d”r”st olarak ki”ilerdir. Bu boyutta d”k puan alan ki”iler ise k”t”mser, kaba, g”vensiz, i”birli”ine kapal”, intikamc”, merhametsiz, sinirli ve ”karc” olarak tan”mlanabilir (Costa ve McCrea, 1980). Oysa D”r”stl”k-Al”ak g”n”ll”k boyutundaki bireyler haklar” gasp edilip istismara u”rasalar dahi ili”kiyi devam ettirme kar” e”ilimindedirler.
D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k, genel olarak, ‘ba”kalar” ile ba”a ”karken bile i”birli”i i”inde olma konusunda ba”kalar”na kar” adil ve ger”ek olma e”ilimi’ olarak tan”mlanmaktad”r (Ashton ve Lee, 2007, s. 156).
Uyumluluk, di”erlerine birlikte affedici ve ho”g”r”l” olma e”ilimini temsil eder. Uyumluktaki birey kendine zarar vereni affederken D”r”stl”k-al”ak g”n”ll”kteki birey zarar g”rmeye devam eder. ”e”itli ara”t”rmalarda D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k boyutundaki bireylerin di”erlerine g”re daha ”zgeci (di”ergam) olduklar” bulunmu”tur. D”r”stl”k ‘ Al”ak g”n”ll”k boyutundaki ki”iler s”rekli tavizkar olma e”ilimi g”sterirler. H fakt”r”nde y”ksek puan alan bireyler; vicdanl”, iyiliksever, g”venilir, nezaketli, vefal”, fedakard”r. H fakt”r”nde d”k puan alan bireyler; menfaat”i, ”karc”, bedavac”, insafs”z, doland”r”c”, merhametsizdir.
D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”l”k
D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k konusunda d”k puan alan insanlar”n di”er insanlar” istismar etme e”iliminde olduklar”n” g”stermektedir. Ayr”ca, alayl” ve sald”rgan mizah gibi daha hafif davran”lar”n bu ki”ilik boyutu ile olumsuz bir ili”kisi vard”r (Veselka ve ark., 2010). D”r”stl”k, d”r”stl”k ilkelerinin en iyi ”ekilde s”rd”r”lme e”ilimleridir. Al”ak g”n”ll”k , l”kslerin ve hayat”n konforunun ”n planda tutulmas”n” ”nler, hak ve ”st”nl”k duygular”n” g”sterir. (Ashton ve Lee, 2008) D”k D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l” olanlar, oport”nizm, a”g”zl”l”k ve sapk”nl”k e”ilimi g”sterirken, y”ksek D”r”stl”k-Al”akg”n”ll” olanlar”n al”akg”n”ll”l”k, sadakat ve i”birli”i e”ilimleri vard”r (Ashton ve Lee, 2007)
Y”ksek ve D”k D”zey D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”k
Y”ksek ve D”k D”zey D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”k
D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”l”k Avantaj ve Dezavantajlar”
D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”l”k bak”m”ndan d”k seviyede olan bireyler y”ksek sevideki bireylere g”re para, g” ve cinsellik bak”m”ndan daha avantajl”d”r. Bundan dolay” her yeni nesilde D”r”stl”k- Al”ak G”n”ll”l”k d”zeyleri daha d”k olan birey say”s” artma e”ilimindedir. Ancak bu art” s”rekli de”ildir. ”nk” toplumda bireylerin D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”l”k d”zeylerinin azalmas”, d”k D”r”stl”k- Al”ak G”n”ll”l”k d”zeyindeki bireylerin kendilerine istismar edecek, s”m”recek bireyler bulmas”n” zorla”t”r”r.
Bir di”er husus da D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”l”k d”zeyleri d”k bireyler k”sa vadede s”m”rerek kazan”m elde etseler de uzun vadede sa”l”kl” ili”kiler geli”tiremedikleri i”in bu kazan”mlar ge”ici olabilir. D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”l”k d”zeyleri y”ksek bireyler sa”l”kl” ili”kiler geli”tirebilecekleri i”in kazan”mlar” uzun vadede olabilir. Bu ”ekilde, D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”k’ ”n d”k ve y”ksek seviyeleri aras”nda bir dengeye ula”lacakt”r. (Ashton, 2013)
HEXACO Fakt”rlerinin Cinsiyete G”re Da”l”m”
D”r”stl”k ‘Al”ak G”n”ll”l”k’ ”n Alt Fakt”rlerinin Cinsiyete G”re Da”l”m”
Alt” Fakt”r Aras”ndaki Korelasyonlar
Alt” Fakt”r”n Betimsel ”statistikleri
Alt Fakt”rlerinin Betimsel ”statistikleri
Ara”t”rmalarda D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”l”k
Makyenvelizm ya da psikopatik ki”ilik ”zellikleri gibi s”m”r”c” davran”lar sergileyen ki”ilikle ili”kili ”l”eklerin D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k ile negatif ili”kili oldu”u bilinmektedir (Jakobwitz ve Egan, 2006)
D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k ve Karanl”k ”l”(Psikopati-Narsizm-Makyenvalizm)
”znel ”yi Olu” ve D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k
” Ya”am”nda D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”l”k
D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k fakt”r”, insanlarla ilgilenen mesleklerdeki i” performans” ile pozitif olarak ili”kili oldu”unu g”stermi”tir (Johnson, Rowatt ve Petrini, 2011). (”retmen, Hem”ire, Sosyal Hizmet Uzman” vs.) ”te yandan, ara”t”rma, yarat”c”l”n D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k ile negatif ili”kili oldu”unu g”stermektedir (Silvia, Kaufman, Reiter-Palmon ve Wigert, 2011). Bu ili”kinin, bireyci bir k”lt”r”n ”nemli ”zelliklerinden biri olan boyun e”meme e”ilimlerinin bir sonucu oldu”una inan”lmaktad”r. Yarat”c” bireyler boyun e”mek yerine ba” kald”r”p yeniliklere y”nelen ge”en kimselerdir. Bireyci toplumlar kollektif toplumlara nazaran daha az boyun e”ici e”ilimler g”sterirler.
Daha ileri ara”t”rmalar iddial” ve g”r”n”te kibirli bireylerin bir avantaj” oldu”unu ve bireysel ve rekabet”i ortamlarda iyi performans g”sterdi”ini ileri s”rmektedir (Feist, 1993). Baz” performans t”rleri d”k Honesty-Humility ile iyi korelasyon g”sterir. Bu, i”yeri ba”lam”nda, d”k D”r”stl”k-Al”ak g”n”ll”l”k olan ”al”anlar”n, i”verenlerinin ”karlar” do”rultusunda, kendi ”karlar” do”rultusunda davranma e”iliminde olduklar”n” g”stermektedir. D”r”st-al”akg”n”ll” ki”iler, empati ya da affetme gibi bak”m verme i”in gerekli olan bu sosyal ve duygusal nitelikleri sergileyebilirler (Worthington, 1998).
Piyasadaki Yeni ”zellik: Performans” Puanlar”n”n Benzersiz Bir g”stergesi Olarak D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k
D”r”stl”k- Al”ak G”n”ll”l”k ile i” performans” aras”nda y”ksek d”zey pozitif korelasyon elde edilmi”tir(Johnson, Rowatt ve Petrini, 2011). D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k, bak”m verme rollerinde i” performans”n” ”ng”rmede ”nemli bir ki”ilik ”zelli”i olarak g”z”kmektedir (Johnson, Rowatt ve Petrini, 2011). D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k, genel i” performans”n”n s”perviz”r dereceleri ile pozitif olarak ili”kiliydi ve modeldeki be” ana fakt”r”n ”zerinde performans”n benzersiz bir yorday”c”s”yd”(Johnson, Rowatt ve Petrini, 2011).
D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”k ve ” Performans”
Seks, G”, Para ve H Fakt”r”
Yap”lan ”al”malarda para kazanma, materyalizm, a”r” t”ketim gibi davran”larla H fakt”r” ili”kili bulunmu”tur. D”r”stl”k ‘Al”akg”n”ll”l”k d”zeyi d”k bireyler di”erleriyle rekabet edememekte, ”zgeci davranmaktad”rlar. Bundan dolay” rekabet ortamlar”nda kazanan taraf olamazlar. Kar” cinsle birliktelik i”in ara”sal cinsel davran”lar g”sterme, stratejiler olu”turma d”k d”zey D”r”stl”k- Al”ak g”n”ll”k ile ili”kili bulunmu”tur. Ayn” zamanda g” elde etme, iktidar arzusu, sosyal stat” i”in motivasyon da d”k d”zeyde D”r”stl”k- Al”ak g”n”ll”k ile ili”kilidir.
D”r”stl”k-Al”ak g”n”ll”k ve Liderlik
Bono ve Judge'a (2004) g”re, ”zellikle d”ad”n”kl”k ve n”rotizm liderler i”in uygun ”zelliklerdir. Ancak D”r”stl”k ‘ Al”akg”n”ll”k ve di”er fakt”rlerle liderlik aras”nda do”rudan bir ili”ki elde edilmemi”tir.
D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”l”k ve Liberal De”erler
Liberal de”erler ”al”mada (Kajonius ve Dadermana, 2014) toplumsal d”zeyde e”itlik, feminizm, az”nl”k haklar” vb. ba”lamda ele al”nm”t”r. ”sve”’te yap”lan ”al”mada y”ksek d”zeyde D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”l”k e”ilimi olan bireylerin liberal de”erlerle y”ksek korelasyonu elde edilmi”tir. Bu bireyler az”nl”k haklar”, e”itli”e, kad”n haklar”na kar” daha hassas olma e”ilimindedirler. D”r”stl”k-Al”akg”n”ll”l”k konusunda y”ksek puan alan insanlar genellikle sosyal hiyerar”ileri kopar”rlar ve di”erlerini kendilerinden ”nce al”rlar. (Kajonius ve Dadermana, 2014)
Alt” Fakt”r ve Dini ”lgi
Ara”t”rma Sorular”
‘ Okullarda Akran Zorbal”n”n 6 Fakt”r Ki”ilik Kuram” A”s”ndan ”ncelenmesi
‘ ” Yerinde Mobing’e Maruz Kalan Personelin D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”l”k Fakt”r” A”s”ndan ”ncelenmesi
‘ At”lganl”k Becerilerinin D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”k Fakt”r” A”s”ndan ”ncelenmesi
‘ ”niversitede G”rev Yapan ”retim ”yelerinin Etik Yatk”nl”k D”zeylerinin D”r”stl”k-Al”ak G”n”ll”k Fakt”r” A”s”ndan ”ncelenmesi
Kaynak”a
Aghababaei, N. (2012). Religious, honest and humble: Looking for the religious person within the HEXACO model of personality structure. Personality and Individual Differences, 53(7), 880-883.
Aghababaei, N., ve Arji, A. (2014). Well-being and the HEXACO model of personality. Personality and Individual Differences, 56, 139-142.
Arzu Wasti, S., Lee, K., Ashton, M. C., ve Somer, O. (2008). Six Turkish personality factors and the HEXACO model of personality structure. Journal of Cross-Cultural Psychology, 39(6), 665-684.
Ashton, M. C., ve Lee, K. (2008). The prediction of Honesty’Humility-related criteria by the HEXACO and Five-Factor Models of personality. Journal of Research in Personality, 42(5), 1216-1228.
Ashton, M. C. (2013). Individual differences and personality. Academic Press.
Ashton, M. C., Lee, K., ve De Vries, R. E. (2014). The HEXACO Honesty-Humility, Agreeableness, and Emotionality factors: A review of research and theory. Personality and Social Psychology Review, 18(2), 139-152.
Bourdage, J. S., Lee, K., Ashton, M. C., ve Perry, A. (2007). Big Five and HEXACO model personality correlates of sexuality. Personality and Individual Differences, 43(6), 1506-1516.
Bono, J. E., ve Judge, T. A. (2004). Personality and transformational and transactional leadership: a meta-analysis. Journal of applied psychology, 89(5), 901.
Chirumbolo, A., ve Leone, L. (2010). Personality and politics: The role of the HEXACO model of personality in predicting ideology and voting. Personality and Individual Differences, 49(1), 43-48.
Hilbig, B. E., Zettler, I., Leist, F., ve Heydasch, T. (2013). It takes two: Honesty’Humility and Agreeableness differentially predict active versus reactive cooperation. Personality and Individual Differences, 54(5), 598-603.
Johnson, M. K., Rowatt, W. C., ve Petrini, L. (2011). A new trait on the market: Honesty’Humility as a unique predictor of job performance ratings. Personality and Individual Differences, 50(6), 857-862.
Kajonius, P. J., ve D”derman, A. M. (2014). Exploring the relationship between honesty-humility, the big five, and liberal values in Swedish students. Europe’s Journal of Psychology, 10(1), 104-117.
Lee, K., Ashton, M. C., Wiltshire, J., Bourdage, J. S., Visser, B. A., ve Gallucci, A. (2013). Sex, power, and money: Prediction from the Dark Triad and Honesty’Humility. European Journal of Personality, 27(2), 169-184.
Lee, K., ve Ashton, M. C. (2005). Psychopathy, Machiavellianism, and narcissism in the Five-Factor Model and the HEXACO model of personality structure. Personality and individual differences, 38(7), 1571-1582.
Lee, K., ve Ashton, M. C. (2014). The dark triad, the big five, and the HEXACO model. Personality and Individual Differences, 67, 2-5.
McCullough, M. E., Rachal, K. C., Sandage, S. J., Worthington Jr, E. L., Brown, S. W., ve Hight, T. L. (1998). Interpersonal forgiving in close relationships: II. Theoretical elaboration and measurement. Journal of personality and social psychology, 75(6), 1586.
Mustafa, U. L. U., ve BULUT, M. B. (2017). ”niversite ”rencilerinin Ki”ilik ”zelliklerinin Hexaco ”le De”erlendirilmesi. Bilimname, 2017(34), 443-463.
Petrides, K. V., Vernon, P. A., Schermer, J. A., Ligthart, L., Boomsma, D. I., ve Veselka, L. (2010). Relationships between trait emotional intelligence and the Big Five in the Netherlands. Personality and Individual differences, 48(8), 906-910.
Silvia, P. J., Kaufman, J. C., Reiter-Palmon, R., & Wigert, B. (2011). Cantankerous creativity: Honesty’Humility, Agreeableness, and the HEXACO structure of creative achievement. Personality and Individual Differences, 51(5), 687-689.
Worthington Jr, E. L. (1998). The pyramid model of forgiveness: Some interdisciplinary speculations about unforgiveness and the promotion of forgiveness. Dimensions of forgiveness: Psychological research and theological perspectives, 107-137.